Kancelaria Adwokacka Michał Ciupa i Partnerzy pomaga w sprawach o spadek, testament i zachowek.
Ustalamy, kto dziedziczy, jakie prawa i długi pozostawił zmarły oraz jakie czynności są potrzebne do ochrony interesów klienta. Przygotowujemy wnioski i pozwy, prowadzimy negocjacje oraz reprezentujemy klientów przed sądem.
Pomoc obejmuje potwierdzenie dziedziczenia, przyjęcie i odrzucenie spadku, dział majątku, dochodzenie zachowku i obronę przed żądaniem zapłaty, a także spory o ważność testamentu. Doradzamy również przy planowaniu dziedziczenia za życia. Obsługujemy klientów z Katowic i Śląska oraz osoby mieszkające za granicą w sprawach, które mogą być prowadzone w Polsce.
Na początku sprawdzamy datę śmierci spadkodawcy, dokumenty, krąg zainteresowanych osób i biegnące terminy. Jeżeli rodzina odrzuca zadłużony spadek, ustalamy także skutki tej decyzji dla kolejnych spadkobierców, w tym dzieci. Możliwość podjęcia pilnych czynności potwierdzamy po uzyskaniu podstawowych informacji o sprawie.
Umów konsultację w sprawie spadku, testamentu lub zachowku.

Potwierdzenie dziedziczenia a rozliczenie spadku

Spadek obejmuje prawa i obowiązki majątkowe przechodzące na spadkobierców. Jego otwarcie i nabycie następują z chwilą śmierci spadkodawcy. Postanowienie sądu lub zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia potwierdzają prawa do spadku, lecz nie przyznają poszczególnych rzeczy konkretnym osobom (art. 922 § 1–2, art. 924–925 i art. 1025 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny).

Nie każda sprawa wymaga wszystkich tych czynności. Jeżeli dziedziczenie nie zostało wcześniej potwierdzone, sąd może stwierdzić nabycie spadku także w postępowaniu o jego dział (art. 681 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego).

Wobec osoby trzeciej, która sama nie twierdzi, że jest spadkobiercą, prawa wynikające z dziedziczenia wykazuje się stwierdzeniem nabycia spadku albo zarejestrowanym aktem poświadczenia dziedziczenia (art. 1027 Kodeksu cywilnego). W sprawach objętych przepisami unijnymi służy temu również europejskie poświadczenie spadkowe. Ma to znaczenie na przykład przy dochodzeniu odziedziczonej należności od banku (art. 69 rozporządzenia UE nr 650/2012).

Nie każda wypłata po śmierci bliskiego należy jednak do spadku. Poza nim pozostają między innymi suma ubezpieczenia przypadająca uprawnionemu oraz kwota wypłacona zgodnie z prawidłową dyspozycją wkładem na wypadek śmierci, w ustawowych granicach. Dlatego przed rozliczeniem majątku warto sprawdzić polisy i dyspozycje bankowe (art. 831 § 3 Kodeksu cywilnego; art. 56 ust. 1–2 i 5 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe).

Kiedy potrzebne jest pilne działanie

• Zmarły pozostawił kredyty lub inne długi. Trzeba ustalić, kiedy rozpoczął się sześciomiesięczny termin na przyjęcie albo odrzucenie spadku.
• Rodzic odrzucił spadek i do dziedziczenia może dojść dziecko. Należy sprawdzić jego odrębny termin, sposób reprezentacji i potrzebę uzyskania zezwolenia sądu.
• Ktoś usuwa rzeczy z mieszkania zmarłego albo rozporządza majątkiem bez uzasadnienia. Potrzebna może być ochrona dowodów lub zabezpieczenie spadku.
• Odnaleziono testament albo ujawniły się okoliczności podważające jego ważność. Znaczenie mają daty uzyskania tych informacji oraz przebieg wcześniejszej sprawy spadkowej.
• Doręczono pozew o zachowek, wezwanie z sądu lub pismo urzędu skarbowego. Należy sprawdzić termin odpowiedzi i skutki jego przekroczenia.

Terminy dotyczące odrzucenia spadku, testamentu, niegodności dziedziczenia, zachowku i zgłoszenia podatkowego mają różne zasady. W pierwszym kontakcie wskaż najbliższy znany termin i datę doręczenia pisma.

Najważniejsze terminy

Zestawienie nie obejmuje terminów wyznaczonych w doręczonych pismach ani wszystkich wyjątków. Nie ma ogólnego terminu końcowego na samo potwierdzenie dziedziczenia, lecz oczekiwanie z tą czynnością nie zatrzymuje innych terminów. Szczegółowe zasady opisujemy w odpowiednich częściach poniżej.

Kto dziedziczy po zmarłym

Dziedziczenie następuje na podstawie testamentu albo ustawy. Przy dziedziczeniu ustawowym w pierwszej kolejności dziedziczą dzieci i małżonek zmarłego, w częściach równych, przy czym udział małżonka nie może być mniejszy niż jedna czwarta spadku. Jeżeli dziecko nie dożyło otwarcia spadku, jego udział przypada jego zstępnym, czyli dzieciom, wnukom lub dalszym potomkom, według reguł ustawowych (art. 926 i art. 931 Kodeksu cywilnego).

W braku zstępnych do dziedziczenia powołani są małżonek i rodzice. W miejsce zmarłego rodzica mogą wejść rodzeństwo spadkodawcy, a następnie zstępni tego rodzeństwa. Małżonek dziedziczący z tymi osobami otrzymuje połowę spadku; jeżeli brak także rodziców, rodzeństwa i jego zstępnych, otrzymuje całość (art. 932–933 Kodeksu cywilnego).

W dalszej kolejności, przy braku wcześniejszych grup, dziedziczą dziadkowie, a w ich miejsce na ustawowych zasadach ich dzieci i wnuki. Następnie mogą dziedziczyć pasierbowie, których żadne z rodziców nie dożyło otwarcia spadku. Ostatecznie spadek przypada właściwej gminie albo Skarbowi Państwa. Przy dawniej otwartych spadkach sprawdzamy poprzednie zasady, w tym zakres dziedziczenia dalszych krewnych (art. 934, art. 934¹ i art. 935 Kodeksu cywilnego; art. 11 ust. 2–3 nowelizacji z dnia 28 lipca 2023 r.).

Partner w związku nieformalnym nie dziedziczy z ustawy wyłącznie z racji pozostawania w takim związku. Rozdzielność majątkowa nie wyłącza dziedziczenia ustawowego małżonka. Po prawomocnym rozwodzie były małżonek nie dziedziczy z ustawy; ustawowego dziedziczenia po małżonku nie ma również przy prawomocnie orzeczonej separacji (art. 931–933 i art. 935¹ Kodeksu cywilnego).
Samo trwanie sprawy rozwodowej nie wyłącza dziedziczenia. Jeżeli jednak zmarły wystąpił o rozwód lub separację z winy małżonka, a żądanie było uzasadnione, pozostali spadkobiercy ustawowi dziedziczący z małżonkiem mogą żądać jego wyłączenia przez sąd. Powództwo trzeba wytoczyć w ciągu 6 miesięcy od dowiedzenia się o otwarciu spadku, nie później niż rok od śmierci spadkodawcy (art. 940 § 1–2 Kodeksu cywilnego).

Przed obliczeniem udziałów oddzielamy majątek należący do żyjącego małżonka od spadku. Przy wspólności majątkowej udziały małżonków w majątku wspólnym są co do zasady równe. Spadek nie musi więc obejmować całego mieszkania ani wszystkich wspólnych oszczędności (art. 43 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy).

Przyjęcie i odrzucenie spadku

Spadkobierca może przyjąć spadek wprost, przyjąć go z dobrodziejstwem inwentarza albo odrzucić. Przyjęcie wprost oznacza odpowiedzialność za długi bez ograniczenia wynikającego z wartości spadku. Co do zasady nie można zatrzymać wybranego składnika majątku i odrzucić przypadających na spadek długów (art. 1012 i art. 1031 Kodeksu cywilnego).

Termin na oświadczenie wynosi sześć miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania do spadku. Nie zawsze jest to dzień śmierci spadkodawcy. Oświadczenie składa się przed sądem albo notariuszem. Do zachowania terminu wystarcza złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia. Samo umówienie wizyty w kancelarii lub u notariusza nie zachowuje terminu (art. 1015 § 1–1¹ i art. 1018 § 3 Kodeksu cywilnego).

W odniesieniu do spadków otwartych od 18 października 2015 r. brak oświadczenia w terminie oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Przy wcześniejszej śmierci skutki milczenia zależą od ówczesnych przepisów i sytuacji spadkobiercy (art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego; art. 6 i art. 8 nowelizacji z dnia 20 marca 2015 r.). Odrzucający zostaje wyłączony od dziedziczenia tak, jak gdyby nie dożył
otwarcia spadku. Może to spowodować powołanie kolejnych osób, w tym jego dzieci (art. 1020 Kodeksu cywilnego).

Oświadczenia nie można swobodnie odwołać ani uzależnić od warunku. Błąd lub groźba mogą uzasadniać odrębne postępowanie przed sądem. Jeżeli odrzucenie krzywdzi osobistych wierzycieli spadkobiercy, mogą oni na ustawowych zasadach żądać uznania go za bezskuteczne wobec siebie (art. 1018–1019 i art. 1024 Kodeksu cywilnego).

Jeżeli spadkobierca zmarł przed upływem swojego terminu i nie złożył oświadczenia, możliwość jego złożenia może przejść na jego spadkobierców. Ich termin nie może skończyć się wcześniej niż termin na przyjęcie albo odrzucenie spadku po tym zmarłym spadkobiercy (art. 1017 Kodeksu cywilnego).

Odrzucenie spadku w imieniu dziecka

Odrzucenie spadku przez rodzica nie obejmuje dziecka. Trzeba ustalić, czy zostało ono powołane do dziedziczenia, kto może je reprezentować oraz kiedy przedstawiciel ustawowy dowiedział się o tytule powołania dziecka.

Odrzucenie spadku w imieniu dziecka bez zezwolenia sądu jest możliwe w przypadku określonym w art. 101 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Dziecko musi być powołane wskutek wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica. Oświadczenie składa rodzic mający władzę rodzicielską w tym zakresie, za zgodą drugiego rodzica mającego taką władzę, albo rodzice działają wspólnie. Znaczenie ma też odrzucenie spadku przez innych zstępnych rodziców dziecka, jeżeli są powołani do dziedziczenia. Samo zadłużenie spadku nie wystarcza.

Przed skorzystaniem z wyjątku sprawdzamy całą sytuację rodzinną, w tym brak innych zstępnych lub sprawowanie władzy tylko przez jednego rodzica. Przygotowujemy informacje i oświadczenia wymagane przez sąd lub notariusza (art. 641 § 3¹–4 Kodeksu postępowania cywilnego).

Gdy zezwolenie jest konieczne, co do zasady wydaje je sąd opiekuńczy. Jeżeli toczy się postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku, właściwy jest sąd spadku (art. 640¹ § 1 Kodeksu postępowania cywilnego). Bieg terminu na oświadczenie ulega zawieszeniu na czas postępowania o zezwolenie, lecz uzyskane zezwolenie nie zastępuje odrzucenia spadku (art. 1015 § 1² Kodeksu cywilnego). Przy sprzeczności interesów oceniamy potrzebę ustanowienia reprezentanta dziecka (art. 98–99 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). W starszych sprawach sprawdzamy również przepisy przejściowe nowelizacji z 2023 r.

Długi spadkowe i dobrodziejstwo inwentarza

Przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza ogranicza co do zasady odpowiedzialność za długi do wartości stanu czynnego spadku ustalonego w wykazie lub spisie inwentarza. Chodzi o granicę kwotową odpowiedzialności. Wierzyciel może dochodzić zapłaty także z osobistego majątku spadkobiercy, w granicach jego odpowiedzialności (art. 1030–1031 Kodeksu cywilnego).

Pomagamy przygotować wykaz inwentarza, czyli zestawienie majątku i długów składane w sądzie na urzędowym formularzu albo przed notariuszem w protokole notarialnym. Oceniamy też potrzebę spisu inwentarza sporządzanego przez komornika. Sprawdzamy umowy kredytowe, pisma wierzycieli, zabezpieczenia i ewentualne ubezpieczenie kredytu. Ujawnienie dodatkowego majątku lub długu wymaga uzupełnienia wykazu (art. 1031¹–1031² Kodeksu cywilnego).

Osoba, która wykaże tytuł prawny do spadku, może wystąpić za pośrednictwem banku o zbiorczą informację o rachunkach zmarłego z Centralnej informacji o rachunkach. Pozwala to ustalić instytucje prowadzące rachunki, a dalsze informacje i wypłaty uzyskuje się zgodnie z właściwymi procedurami (art. 92ba ust. 1 oraz art. 92bb–92bc Prawa bankowego).

Podstępne pominięcie w wykazie lub spisie inwentarza przedmiotów należących do spadku albo zapisów windykacyjnych lub wykazanie nieistniejących długów spadkowych prowadzi do utraty ograniczenia odpowiedzialności (art. 1031 § 2 Kodeksu cywilnego). Znaczenie ma również sposób spłacania wierzycieli, zwłaszcza gdy majątek nie wystarcza na wszystkie zobowiązania (art. 1032 Kodeksu cywilnego).

Dobrodziejstwo inwentarza nie chroni obciążonej nieruchomości przed zaspokojeniem wierzyciela hipotecznego. Może on dochodzić zapłaty z tej nieruchomości bez względu na ograniczenie odpowiedzialności wynikające z prawa spadkowego (art. 74 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece).

Stwierdzenie nabycia spadku w sądzie lub u notariusza

Potwierdzenie dziedziczenia można uzyskać w sądzie albo, jeżeli spełnione są warunki ustawowe, u notariusza. Zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia ma skutki prawomocnego postanowienia sądu. Droga notarialna wymaga udziału wszystkich osób zainteresowanych w sposób przewidziany ustawą oraz braku wątpliwości co do dziedziczenia. Część czynności może odbywać się odrębnie, z wykorzystaniem projektu protokołu dziedziczenia (art. 95a–95ca, art. 95e i art. 95j § 1 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie).

Spór o krąg spadkobierców lub ważność testamentu wymaga rozstrzygnięcia sądu. Notariusz nie poświadcza dziedziczenia na podstawie testamentów szczególnych. Droga notarialna nie obejmuje też spadków otwartych przed 1 lipca 1984 r. (art. 95a i art. 95e Prawa o notariacie; art. 6 ust. 1 nowelizacji z dnia 24 sierpnia 2007 r.).

W polskim postępowaniu krajowym właściwość sądu spadku wyznacza przede wszystkim ostatnie miejsce zwykłego pobytu zmarłego (art. 628 Kodeksu postępowania cywilnego). Sąd bada z urzędu, kto dziedziczy, i może stwierdzić nabycie spadku przez osoby inne niż wskazane we wniosku (art. 670 § 1 i art. 677 § 1 tego Kodeksu). Przygotowujemy wniosek, ustalamy uczestników i potrzebne akty stanu cywilnego.

Przed wszczęciem sprawy sprawdzamy wcześniejsze dokumenty i Rejestr Spadkowy. Rejestr wskazuje, gdzie można odnaleźć zarejestrowane poświadczenie dziedziczenia lub postanowienie sądu; brak wpisu nie wyklucza istnienia starszego rozstrzygnięcia. Jeżeli dziedziczenie już potwierdzono, trzeba ocenić tryb zmiany tego potwierdzenia, zamiast wszczynać sprawę ponownie (art. 95i § 2 Prawa o notariacie; art. 679 Kodeksu postępowania cywilnego).

Nie ma ogólnego terminu końcowego na potwierdzenie dziedziczenia. Przed upływem sześciu miesięcy od otwarcia spadku jest ono jednak możliwe tylko wtedy, gdy wszyscy znani spadkobiercy złożyli oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku (art. 1026 Kodeksu cywilnego). Nie zwalnia to z zachowania innych terminów.

Sporządzenie testamentu i zaplanowanie dziedziczenia

Testament pozwala zdecydować, kto ma dziedziczyć i jakie rozrządzenia mają zostać wykonane po śmierci. Przy jego przygotowaniu analizujemy sytuację małżonka i dzieci, wcześniejsze darowizny, skład majątku oraz możliwe roszczenia o zachowek. Pomagamy dobrać rozwiązania odpowiadające rzeczywistej woli spadkodawcy.

Testament własnoręczny trzeba w całości napisać odręcznie, podpisać i opatrzyć datą. Wydruk podpisany ręcznie nie spełnia tej formy. Brak daty nie zawsze powoduje nieważność, jeżeli nie wywołuje wskazanych w ustawie wątpliwości. Testament może zawierać rozrządzenia tylko jednej osoby i nie można go sporządzić przez przedstawiciela (art. 942, art. 944 i art. 949 Kodeksu cywilnego).

Testament notarialny pozwala skorzystać z pomocy notariusza przy zachowaniu formy i sformułowaniu rozrządzeń. Jest wymagany dla zapisu windykacyjnego, dzięki któremu oznaczony przedmiot może przejść na zapisobiercę z chwilą otwarcia spadku. Zapis zwykły zasadniczo zobowiązuje do spełnienia świadczenia. Samo wskazanie w testamencie mieszkania i osoby, która ma je otrzymać, nie rozstrzyga jeszcze skutku prawnego; przy rozdysponowaniu niemal całego majątku znaczenie może mieć reguła interpretacyjna z art. 961 Kodeksu cywilnego (art. 950, art. 968 i art. 981¹ Kodeksu cywilnego).

Testament można odwołać, między innymi przez sporządzenie nowego albo zniszczenie dotychczasowego z zamiarem odwołania. Nowy testament nie zawsze uchyla wszystkie wcześniejsze postanowienia, dlatego sprawdzamy ich wzajemną zgodność (art. 946–947 Kodeksu cywilnego).

Istnienie testamentu można sprawdzić po śmierci testatora za pośrednictwem dowolnego notariusza, przedstawiając akt zgonu i zlecając zapytanie do Notarialnego Rejestru Testamentów. Rejestracja testamentu jest dobrowolna, więc brak wpisu nie dowodzi, że testamentu nie ma. Osoba posiadająca testament powinna złożyć go w sądzie spadku, gdy dowie się o śmierci spadkodawcy, chyba że złożyła go u notariusza (art. 646 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego).

Odrębnym rozwiązaniem jest umowa z przyszłym spadkodawcą o zrzeczenie się dziedziczenia albo prawa do zachowku w całości lub części. Wymaga aktu notarialnego. Jej zakres i skutki dla zstępnych trzeba ocenić przed podpisaniem (art. 1048–1049 Kodeksu cywilnego).

Przy działalności gospodarczej prowadzonej na własne nazwisko trzeba również uwzględnić ciągłość zarządzania przedsiębiorstwem. Zarząd sukcesyjny jest rozwiązaniem czasowym: zasadniczo wygasa najpóźniej po dwóch latach od śmierci przedsiębiorcy, a z ważnych przyczyn sąd może przedłużyć go do pięciu lat. Może też wygasnąć wcześniej, z przyczyn ustawowych (art. 59–60 ustawy z dnia 5 lipca 2018 r. o zarządzie sukcesyjnym przedsiębiorstwem osoby fizycznej i innych ułatwieniach związanych z sukcesją przedsiębiorstw).

Spór o ważność testamentu

Testament można kwestionować między innymi z powodu niezachowania wymaganej formy, braku zdolności do jego sporządzenia albo wad wskazanych w art. 945 Kodeksu cywilnego. Należą do nich stan wyłączający świadome albo swobodne podjęcie decyzji i wyrażenie woli, prawnie istotny błąd oraz groźba. Wiek, choroba lub przyjmowanie leków wymagają oceny ich wpływu na stan spadkodawcy w chwili sporządzania testamentu.

Analizujemy dokumentację medyczną, zeznania świadków i potrzebę opinii biegłego. Przy zarzucie podrobienia testamentu znaczenie mogą mieć oryginał dokumentu i badanie pisma. Reprezentujemy zarówno osoby podważające testament, jak i broniące jego ważności. Testament notarialny również może być kwestionowany.

Na nieważność z przyczyn wymienionych w art. 945 § 1 Kodeksu cywilnego nie można powoływać się po trzech latach od uzyskania przez osobę mającą w tym interes wiadomości o przyczynie nieważności, a w każdym razie po dziesięciu latach od otwarcia spadku (art. 945 § 2 tego Kodeksu). Terminy te nie dotyczą nieważności spowodowanej niezachowaniem formy testamentu, o której mowa w art. 958 Kodeksu cywilnego. Nie usuwa to jednak ograniczeń procesowych związanych ze zmianą prawomocnego potwierdzenia dziedziczenia.

Ważność testamentu jest zwykle oceniana w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku (art. 670 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego). Po prawomocnym potwierdzeniu dziedziczenia osoba uczestnicząca we wcześniejszej sprawie może żądać zmiany tylko na podstawie, której nie mogła wtedy powołać, i w ciągu roku od uzyskania takiej możliwości. Odpowiednie reguły dotyczą zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia (art. 679 § 1 i 4 tego Kodeksu).

Zachowek

Komu przysługuje zachowek i jak go obliczyć

Do zachowku mogą być uprawnieni zstępni, małżonek i rodzice spadkodawcy, jeżeli w danej sytuacji dziedziczyliby z ustawy. Rodzeństwo nie należy do tego kręgu. Zachowek wynosi zasadniczo połowę wartości udziału, który przypadałby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Dla osoby trwale niezdolnej do pracy lub małoletniego zstępnego wynosi dwie trzecie wartości tego udziału (art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego).

Nie jest to połowa lub dwie trzecie całego spadku. Roszczenie pieniężne obejmuje kwotę potrzebną do pokrycia zachowku albo jego uzupełnienia, po uwzględnieniu tego, co uprawniony otrzymał w sposób zaliczany na zachowek. Brak testamentu nie wyłącza takiego roszczenia, na przykład gdy majątek rozdysponowano wcześniej darowiznami (art. 991 § 2 i art. 993 Kodeksu cywilnego).

Przykład: zmarły nie pozostawił małżonka, miał dwoje dzieci, a do całego spadku powołał w testamencie tylko jedno z nich. Jeżeli podstawa obliczenia zachowku wynosi 600 000 zł, pominięte pełnoletnie dziecko, które nie jest trwale niezdolne do pracy, ma zasadniczo prawo do 150 000 zł: 600 000 zł × 1/2 udziału ustawowego × 1/2. To modelowe wyliczenie przy założeniu braku wcześniejszych przysporzeń zaliczanych na jego zachowek i innych okoliczności zmieniających rozliczenie.

Darowizny i majątek uwzględniany przy zachowku

Przy obliczaniu zachowku ustalamy wartość majątku i długów uwzględnianych w rozliczeniu oraz przysporzenia podlegające doliczeniu. Znaczenie mogą mieć darowizny, zapisy windykacyjne, a także określone ustawowo transfery związane z fundacją rodzinną. Przekazanie majątku fundacji nie wyłącza samo w sobie ochrony uprawnionych do zachowku (art. 993–994¹ Kodeksu cywilnego).

Upływ dziesięciu lat od darowizny nie oznacza jej pominięcia w każdym przypadku. Wyłączenie dotyczące darowizn dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od śmierci spadkodawcy, odnosi się do osób niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku. Nie dolicza się również drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych w danych stosunkach (art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego).

Przy zachowku zstępnego pomija się co do zasady darowizny z czasu, gdy spadkodawca nie miał jeszcze zstępnych. Wyjątek od tego pominięcia obejmuje darowizny dokonane na mniej niż 300 dni przed urodzeniem się zstępnego. Przy zachowku małżonka nie dolicza się darowizn dokonanych przed zawarciem z nim małżeństwa (art. 994 § 2–3 Kodeksu cywilnego).

Wartość darowizny ustala się według stanu jej przedmiotu z chwili dokonania darowizny i cen z chwili ustalania zachowku. Ma to znaczenie przy nieruchomości później wyremontowanej lub rozbudowanej przez obdarowanego. Badamy stan nieruchomości w odpowiedniej dacie i źródła finansowania prac (art. 995 Kodeksu cywilnego).

Prawidłowo zawarta umowa dożywocia ma charakter odpłatny: nabywca nieruchomości zobowiązuje się do świadczeń na rzecz dożywotnika. Przeniesienia własności w wykonaniu takiej umowy co do zasady nie dolicza się do zachowku jak darowizny. Trzeba jednak zbadać rzeczywistą treść i ważność umowy; sama jej nazwa nie rozstrzyga oceny. Dożywocie nie wyłącza ewentualnego zachowku obliczanego od innego majątku i przysporzeń (art. 908 Kodeksu cywilnego).

Na wynik wpływa też to, co otrzymał uprawniony, w tym darowizny, zapisy oraz określone świadczenia fundacji rodzinnej. W przypadku zstępnych znaczenie mogą mieć koszty wychowania i wykształcenia przekraczające przeciętną miarę przyjętą w danym środowisku (art. 996–997 Kodeksu cywilnego).

Dochodzenie zachowku i obrona przed żądaniem zapłaty

Za zachowek odpowiada w pierwszej kolejności spadkobierca. Jeżeli uprawniony nie może uzyskać od niego należnej kwoty, znaczenie ma odpowiedzialność zapisobiercy windykacyjnego, a następnie obdarowanego. Odpowiedzialność tych osób ma ustawowe granice; obdarowany odpowiada w granicach wzbogacenia wynikającego z darowizny. Spośród kilku obdarowanych wcześniej obdarowany odpowiada dopiero wtedy, gdy uzupełnienia nie można uzyskać od obdarowanego później (art. 991 § 2, art. 999¹ § 1, art. 1000 § 1 i art. 1001 Kodeksu cywilnego).

Zobowiązany, który sam jest uprawniony do zachowku, korzysta z ochrony wartości własnego zachowku na zasadach określonych dla jego podstawy odpowiedzialności (art. 999, art. 999¹ § 2 i art. 1000 § 2 Kodeksu cywilnego). Odrębne reguły dotyczą fundacji rodzinnej i osób otrzymujących mienie w związku z jej rozwiązaniem (art. 1000 § 4–7 tego Kodeksu). Ustalamy właściwego adresata żądania, przygotowujemy wyliczenie, wezwanie do zapłaty i pozew.

Po stronie zobowiązanego sprawdzamy uprawnienie powoda, wycenę, wcześniejsze przysporzenia, przedawnienie i ograniczenia odpowiedzialności. Oceniamy możliwość odroczenia płatności, rozłożenia zachowku na raty, a w wyjątkowych przypadkach jego obniżenia. Sąd uwzględnia sytuację osobistą i majątkową obu stron. Trudności finansowe zobowiązanego nie wystarczają do oddalenia żądania (art. 997¹ Kodeksu cywilnego).

Okres spłaty w ratach zasadniczo nie może przekroczyć pięciu lat; w przypadkach zasługujących na szczególne uwzględnienie sąd może go przedłużyć, łącznie najwyżej do dziesięciu lat. Jeżeli ustaną przyczyny obniżenia zachowku, uprawniony może żądać zwrotu sumy objętej obniżeniem, lecz nie po upływie pięciu lat od obniżenia (art. 997¹ § 2–3 Kodeksu cywilnego).

W negocjacjach analizujemy termin i sposób zapłaty, zabezpieczenie spłaty oraz zakres roszczeń objętych ugodą. Przed przyjęciem porozumienia sprawdzamy, czy jego wykonanie jest realne i jakie znaczenie będzie miało dla dalszych rozliczeń spadkowych.

Przedawnienie roszczenia o zachowek

Roszczenia o zachowek objęte art. 1007 § 1 Kodeksu cywilnego przedawniają się po pięciu latach od ogłoszenia testamentu. Roszczenie o uzupełnienie zachowku wobec obdarowanego lub zapisobiercy windykacyjnego przedawnia się po pięciu latach od śmierci spadkodawcy (art. 1007 § 2 tego Kodeksu). Ta druga reguła dotyczy także roszczenia wobec obdarowanego, gdy zmarły nie pozostawił testamentu. Przy innych konfiguracjach dziedziczenia ustawowego trzeba ustalić podstawę odpowiedzialności i właściwy początek biegu terminu.

Koniec pięcioletniego terminu przypada co do zasady na ostatni dzień roku kalendarzowego (art. 118 Kodeksu cywilnego). Wysłanie wezwania do zapłaty nie przerywa przedawnienia. Mediacja prowadzona na podstawie umowy o mediację oraz postępowanie pojednawcze zawieszają jego bieg w ustawowym zakresie; zawieszenie nie powoduje rozpoczęcia całego terminu od nowa. Znaczenie mogą mieć także czynności przerywające przedawnienie, w tym skuteczne wniesienie pozwu (art. 121 pkt 5–6 i art. 123–124 tego Kodeksu). Przed dalszymi negocjacjami ustalamy, jak ochronić roszczenie; w starszych sprawach uwzględniamy przepisy przejściowe.

Wydziedziczenie i niegodność dziedziczenia

Wydziedziczenie oznacza pozbawienie prawa do zachowku w testamencie. Jest możliwe tylko z ustawowych przyczyn: uporczywego postępowania wbrew woli spadkodawcy w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego; umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci wobec spadkodawcy lub jednej z najbliższych mu osób; uporczywego niedopełniania obowiązków rodzinnych wobec spadkodawcy (art. 1008 Kodeksu cywilnego).

Pominięcie bliskiej osoby przy powołaniu do spadku nie jest wydziedziczeniem. Przyczyna wydziedziczenia musi wynikać z testamentu. Badamy, czy rzeczywiście wystąpiła oraz czy spadkodawca przebaczył uprawnionemu. Zstępni wydziedziczonego zstępnego zachowują własne uprawnienie do zachowku na zasadach ustawowych (art. 1009–1011 Kodeksu cywilnego).

Niegodność dziedziczenia wymaga orzeczenia sądu. Zamknięty katalog przyczyn obejmuje: ciężkie umyślne przestępstwo przeciwko spadkodawcy; nakłonienie go podstępem lub groźbą do sporządzenia albo odwołania testamentu lub przeszkodzenie mu w tym w taki sam sposób; umyślne ukrycie lub zniszczenie testamentu, jego podrobienie lub przerobienie albo świadome skorzystanie z testamentu podrobionego lub przerobionego przez inną osobę; uporczywe uchylanie się od alimentacji wobec spadkodawcy, określonej co do wysokości orzeczeniem sądowym, ugodą zawartą przed sądem albo innym organem lub umową; uporczywe uchylanie się od obowiązku pieczy nad spadkodawcą (art. 928 § 1 Kodeksu cywilnego).

Konflikt rodzinny nie wystarcza do uznania za niegodnego. Uznania może żądać każdy, kto ma w tym interes, ale przebaczenie przez spadkodawcę wyłącza niegodność. Niegodny zostaje wyłączony od dziedziczenia tak, jak gdyby nie dożył otwarcia spadku (art. 928 § 2, art. 929 i art. 930 Kodeksu cywilnego).

Nowe podstawy dotyczące alimentacji i pieczy stosuje się do zdarzeń zaistniałych po dniu wejścia w życie wprowadzającej je nowelizacji, czyli po 15 listopada 2023 r. Nie wystarczy sprawdzić wyłącznie daty śmierci. Żądanie uznania za niegodnego można zgłosić w ciągu roku od dowiedzenia się o przyczynie niegodności, nie później niż w ciągu trzech lat od otwarcia spadku (art. 929 Kodeksu cywilnego; art. 11 ust. 1 ustawy nowelizującej z 28 lipca 2023 r.).

Dział spadku i rozliczenia między spadkobiercami

Dział spadku pozwala zakończyć wspólność odziedziczonego majątku. Przy porozumieniu wszystkich spadkobierców można zawrzeć umowę; gdy do spadku należy nieruchomość, wymaga ona aktu notarialnego. Przy braku zgody każdy spadkobierca może wystąpić o dział sądowy. Sądowy dział obejmuje zasadniczo cały spadek, a ograniczenie do części wymaga ważnych powodów (art. 1037–1038 Kodeksu cywilnego).

Ustalamy skład i wartość majątku oraz możliwe sposoby podziału. Rozważamy przyznanie poszczególnych składników spadkobiercom ze spłatami lub dopłatami, podział rzeczy albo sprzedaż. Przy mieszkaniach, domach i przedsiębiorstwach oceniamy potrzebę opinii biegłego oraz realną możliwość wykonania proponowanych spłat. Uwzględniamy także udziały w spółkach i majątek wymagający bieżącego zarządzania.

Jeżeli nie rozliczono jeszcze majątku wspólnego małżonków, może być potrzebny jego wcześniejszy albo równoczesny podział. Dział można też połączyć ze zniesieniem współwłasności wynikającej z innego tytułu niż dziedziczenie (art. 567 § 3 i art. 689 Kodeksu postępowania cywilnego). Umowny dział spadku obejmującego przedsiębiorstwo wymaga formy pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi; obecność nieruchomości w przedsiębiorstwie oznacza konieczność aktu notarialnego (art. 1037 § 3 Kodeksu cywilnego).

Rozliczenia mogą obejmować nakłady, dochody z najmu, korzystanie ze składników spadku i spłacone długi. Przy dziedziczeniu ustawowym analizujemy zaliczenie darowizn i zapisów windykacyjnych na schedę spadkową, z uwzględnieniem kręgu uczestników i ustawowych wyjątków. Te zasady różnią się od obliczania zachowku (art. 1039–1043 Kodeksu cywilnego).

Do działu spadku spadkobiercy co do zasady odpowiadają za długi solidarnie, a po dziale w stosunku do wielkości udziałów. Uzgodnienie między nimi, kto zapłaci dług, nie pozbawia wierzyciela jego uprawnień (art. 1034 Kodeksu cywilnego). Roszczenia dotyczące między innymi posiadania składników spadku, pożytków, nakładów i spłaconych długów trzeba zgłosić we właściwym postępowaniu. Ich pominięcie może zamknąć drogę do późniejszego dochodzenia (art. 686 i art. 688 w związku z art. 618 § 3 Kodeksu postępowania cywilnego).

Spór o dział spadku można również rozwiązywać w dobrowolnej mediacji (art. 183¹ § 1 Kodeksu postępowania cywilnego). Pomagamy przygotować propozycję rozliczeń i ocenić ugodę, w tym wysokość spłat, terminy oraz ich zabezpieczenie. Adwokat reprezentujący klienta chroni jego interesy; mediator pozostaje bezstronny wobec uczestników (art. 183³ § 1 tego Kodeksu).

Zabezpieczenie majątku spadkowego

Jeżeli istnieje ryzyko usuwania, niszczenia lub nieusprawiedliwionego rozporządzania rzeczami i prawami pozostawionymi przez zmarłego, oceniamy potrzebę zabezpieczenia spadku. Z wnioskiem może wystąpić między innymi osoba uprawdopodobniająca, że jest spadkobiercą lub uprawnioną do zachowku, a także wierzyciel mający pisemny dowód należności. Wskazujemy konkretne zagrożenia, dowody i odpowiedni środek ochrony (art. 634 i art. 635 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego).

Środkami zabezpieczenia mogą być między innymi spisanie majątku ruchomego i oddanie go pod dozór, złożenie do depozytu sądowego albo ustanowienie zarządu tymczasowego. W odrębnej sytuacji spadku nieobjętego sąd może ustanowić kuratora, który zarządza majątkiem pod jego nadzorem (art. 636 i art. 666–667 Kodeksu postępowania cywilnego).

Każdy współspadkobierca może współposiadać odziedziczoną rzecz i korzystać z niej w zakresie dającym się pogodzić z prawami pozostałych. Samo zajmowanie mieszkania zmarłego nie daje prawa do wyłącznego korzystania z niego. Pomagamy przy sporach o dostęp do majątku oraz rozliczenie pożytków i wydatków, uwzględniając sposób korzystania i ewentualne porozumienia uczestników (art. 1035 w związku z art. 206–207 Kodeksu cywilnego).

Spadek w Polsce i za granicą

Jeżeli spadkodawca mieszkał za granicą albo pozostawił majątek w kilku państwach, trzeba odrębnie ustalić, gdzie można prowadzić sprawę i jakie prawo określa dziedziczenie. W sprawach objętych unijnym rozporządzeniem nr 650/2012 zasadnicze znaczenie ma miejsce zwykłego pobytu zmarłego w chwili śmierci. Rozporządzenie stosuje się do dziedziczenia po osobach zmarłych 17 sierpnia 2015 r. lub później (art. 4, art. 21 ust. 1 i art. 83 ust. 1 rozporządzenia).

Możliwy jest wybór prawa państwa obywatelstwa na zasadach określonych w rozporządzeniu. Sam polski paszport nie przesądza jednak o stosowaniu polskiego prawa ani właściwości polskiego sądu. Związek sprawy z Wielką Brytanią lub Stanami Zjednoczonymi również nie wyłącza automatycznie stosowania rozporządzenia przez polski organ: może ono wskazywać prawo państwa spoza Unii, a jurysdykcja może wynikać z jego reguł dodatkowych. Trzeba uwzględnić także odpowiednie umowy międzynarodowe (art. 10, art. 20–22 i art. 75 rozporządzenia).

Europejskie poświadczenie spadkowe może ułatwić wykazanie statusu i uprawnień w innym państwie uczestniczącym w rozporządzeniu. W Polsce wydaje je sąd albo notariusz. Jest instrumentem dobrowolnym i nie zastępuje każdej czynności wymaganej przy zagranicznym majątku (art. 62–73 rozporządzenia).

Oceniamy dokumenty zagraniczne, potrzebę tłumaczeń oraz ich uwierzytelnienia. Uzgadniamy zakres współpracy zdalnej i formę pełnomocnictwa. Do złożenia oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku przez pełnomocnika polskie prawo wymaga pełnomocnictwa pisemnego z podpisem urzędowo poświadczonym. Możliwość wykonania konkretnej czynności bez przyjazdu do Polski zależy od jej charakteru i wymagań postępowania. Podstawę formy pełnomocnictwa do oświadczenia spadkowego stanowi art. 1018 § 3 Kodeksu cywilnego.

Zgłoszenie spadku i zwolnienie podatkowe

Potwierdzenie dziedziczenia nie zastępuje obowiązków wobec urzędu skarbowego. Przy zwolnieniu dla najbliższej rodziny zasadniczy termin na zgłoszenie nabycia spadku wynosi sześć miesięcy od uprawomocnienia się postanowienia sądu, zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia albo wydania europejskiego poświadczenia spadkowego. Jest to inny termin niż termin na odrzucenie spadku (art. 4a ust. 1 pkt 1 i ust. 1a ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn).

Zwolnienie obejmuje małżonka, zstępnych, wstępnych, pasierba, rodzeństwo, ojczyma i macochę po spełnieniu ustawowych warunków. Sprawdzamy potrzebę zgłoszenia SD-Z2 oraz wyjątki od tego obowiązku, między innymi dotyczące wartości nabyć. Sporządzenie aktu poświadczenia dziedziczenia przez notariusza nie zwalnia samo w sobie ze zgłoszenia. Partner w związku nieformalnym nie jest objęty  tym zwolnieniem wyłącznie ze względu na związek ze zmarłym (art. 4a ust. 1 i 4 ustawy o podatku od spadków i darowizn).

Od 7 stycznia 2026 r. art. 4c ustawy o podatku od spadków i darowizn pozwala przywrócić termin na zgłoszenie po uprawdopodobnieniu, że uchybienie nastąpiło bez winy podatnika. Wniosek trzeba złożyć w ciągu siedmiu dni od ustania przyczyny uchybienia i jednocześnie dokonać zgłoszenia (art. 162 § 2–3 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa). Regulacja obejmuje też wcześniejsze nabycia, jeżeli termin do ich zgłoszenia nie upłynął do dnia wejścia w życie nowych przepisów. Nie otwiera ponownie wszystkich dawniej utraconych terminów (art. 2 ust. 1 nowelizacji z dnia 21 listopada 2025 r.).

Od 7 stycznia 2026 r. obowiązek podatkowy przy dziedziczeniu jest związany z formalnym potwierdzeniem nabycia spadku: uprawomocnieniem się orzeczenia, rejestracją aktu albo wydaniem europejskiego poświadczenia spadkowego. Nową regułę stosuje się również do wcześniejszych nabyć, jeżeli wskazane potwierdzenie nastąpiło od dnia wejścia w życie zmiany (art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy o podatku od spadków i darowizn; art. 2 ust. 2 nowelizacji z dnia 21 listopada 2025 r.).

Otrzymanie zachowku również podlega przepisom podatkowym. Obowiązek podatkowy powstaje z chwilą zaspokojenia roszczenia lub jego części. Zwolnienie ocenia się według relacji uprawnionego ze spadkodawcą, a nie z osobą płacącą zachowek. Gdy zgłoszenie jest wymagane, sześciomiesięczny termin odnosi się zasadniczo do otrzymania danej kwoty, nie do daty wyroku lub śmierci (art. 4a ust. 1 pkt 1 i art. 6 ust. 1 pkt 2a ustawy o podatku od spadków i darowizn).

Przy sprzedaży odziedziczonej nieruchomości poza działalnością gospodarczą pięcioletni okres istotny dla PIT liczy się co do zasady od końca roku nabycia lub wybudowania jej przez spadkodawcę. Uzyskanie w dziale spadku majątku ponad wartość własnego udziału może wymagać odrębnego ustalenia daty nabycia. Analizujemy też skutki podatkowe spłat i dopłat (art. 10 ust. 1 pkt 8 oraz ust. 5 i 7 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych).

Konsultacja i koszty sprawy spadkowej

Skontaktuj się z kancelarią, aby ustalić, czego dotyczy sprawa, czy kancelaria może ją przyjąć oraz jak może wyglądać współpraca. Pierwszy kontakt służy ustaleniom organizacyjnym i nie obejmuje analizy prawnej, oceny dokumentów ani rekomendacji co do sposobu działania; o zakresie konsultacji i zasadach rozliczenia informujemy przed rozpoczęciem analizy prawnej.

Konsultacja prawna jest odpłatna. Wynagrodzenie za dalszą pomoc zależy od zakresu zlecenia, liczby uczestników, rodzaju majątku i spornych kwestii; uzgadniamy je przed rozpoczęciem pracy. Można zlecić konsultację, ocenę dokumentów, przygotowanie pisma, negocjacje albo reprezentację przed sądem. Ustalamy również przewidywalne wydatki na opinie biegłych, tłumaczenia i czynności notarialne.

Według stanu prawnego na 13 września 2026 r. opłata od wniosku o stwierdzenie nabycia spadku wynosi 100 zł. Tyle samo wynosi opłata od wniosku o zabezpieczenie spadku, sporządzenie spisu inwentarza lub odebranie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku. Opłaty od tych wniosków pobiera się odrębnie także wtedy, gdy zamieszczono je w jednym piśmie (art. 49 ust. 1–2 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych).

Od wniosku o dział spadku pobiera się 500 zł, a przy zgodnym projekcie działu 300 zł. Jeżeli dział jest połączony ze zniesieniem współwłasności, opłata wynosi 1000 zł albo 600 zł przy zgodnym projekcie obu rozliczeń (art. 51 ust. 1–2 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych). Wniosek o zezwolenie na odrzucenie spadku w imieniu dziecka podlega co do zasady opłacie 100 zł (art. 23 pkt 1 tej ustawy).

Opłata za wpis do Rejestru Spadkowego wynosi 5 zł i jest odrębna od opłaty sądowej od wniosku (§ 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 7 września 2016 r. w sprawie sposobu uiszczania i wysokości opłat za wpisy dokonywane w Rejestrze Spadkowym przez notariusza albo sąd).

Opłata od pozwu o zachowek zależy od wartości żądania. Do 20 000 zł stosuje się ustawowe stawki kwotowe; powyżej tej wartości opłata wynosi 5% wartości przedmiotu sporu, nie więcej niż 100 000 zł. Przy żądaniu 150 000 zł podstawowa opłata wynosi więc 7500 zł, przed ewentualnym obniżeniem lub zwolnieniem (art. 13 ust. 1–2 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych).

Podane kwoty nie obejmują wszystkich wydatków, w tym kosztów opinii biegłych, tłumaczeń i czynności notarialnych. W postępowaniu nieprocesowym zasadą jest ponoszenie przez uczestnika kosztów związanych ze swoim udziałem, z ustawowymi wyjątkami. W procesie o zachowek rozliczenie kosztów zasadniczo zależy od wyniku sprawy. Zwrot kosztów zastępstwa procesowego nie musi odpowiadać całemu uzgodnionemu wynagrodzeniu adwokata (art. 98–100 i art. 520 Kodeksu postępowania cywilnego). Osoba, która nie może ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku koniecznego utrzymania siebie i rodziny albo zostanie na taki uszczerbek narażona, może ubiegać się o zwolnienie po przedstawieniu wymaganych informacji (art. 102 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych).

Co przygotować do konsultacji

• Przygotuj akt zgonu, dane dotyczące ostatniego miejsca zwykłego pobytu zmarłego i informacje o osobach mogących dziedziczyć. Jeżeli dziedziczyć mogą dzieci, podaj ich daty urodzenia i informacje o władzy rodzicielskiej.
• Zbierz testamenty, akty stanu cywilnego, postanowienia sądu, akty poświadczenia dziedziczenia oraz oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku.
• Sporządź listę znanego majątku i długów. Dołącz numery ksiąg wieczystych, umowy, pisma wierzycieli oraz informacje o rachunkach, przedsiębiorstwie i udziałach w spółkach. Wskaż polisy, dyspozycje na wypadek śmierci oraz ewentualne powołanie zarządcy sukcesyjnego.
• W sprawie zachowku lub działu spadku przygotuj dokumenty darowizn i dożywocia, potwierdzenia przelewów, wyceny oraz dowody nakładów i spłaconych długów.
• Jeżeli zmarły pozostawał w związku małżeńskim, dołącz umowę majątkową małżeńską i dokumenty wcześniejszego podziału majątku, jeśli istnieją.
• Przekaż otrzymane pisma z datami doręczenia i opisz najważniejsze zdarzenia. Zaznacz, kiedy uzyskano wiadomość o powołaniu do spadku, odnalezieniu testamentu lub jego możliwej wadzie.

Brak kompletu dokumentów nie wyklucza konsultacji. Wskażemy, co można ocenić na podstawie dostępnych informacji i co wymaga uzupełnienia. Sposób przekazania dokumentacji zawierającej dane wrażliwe uzgadniamy podczas kontaktu.

Najczęstsze pytania o spadki i zachowek

Czy zachowek może przysługiwać, jeśli nie ma testamentu?

Tak. Roszczenie może powstać także przy dziedziczeniu ustawowym, na przykład gdy spadkodawca wcześniej przekazał istotny majątek w darowiźnie, a uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku. Trzeba ustalić wartość przysporzeń, zasady ich doliczenia i osobę odpowiedzialną za zapłatę (art. 991 § 2, art. 993–994 i art. 1000 Kodeksu cywilnego).

Czy mogę odrzucić spadek na rzecz wybranej osoby?

Nie. Odrzucenie spadku nie pozwala wskazać, kto ma go otrzymać; rozstrzygają o tym reguły dziedziczenia (art. 1020 Kodeksu cywilnego). Przekazanie praw konkretnej osobie może nastąpić na przykład przez zbycie przyjętego spadku lub udziału w nim w formie aktu notarialnego albo przez odpowiedni dział. Zbycie nie zwalnia z długów: zbywca i nabywca odpowiadają wobec wierzycieli solidarnie (art. 1051, art. 1052 § 3 i art. 1055 § 1 tego Kodeksu).

Czy mogę odrzucić spadek w imieniu dziecka bez zgody sądu?

Tak, jeżeli zachodzą wszystkie warunki wyjątku z art. 101 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, dotyczące między innymi wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica, władzy rodzicielskiej, współdziałania rodziców i sytuacji innych zstępnych. Jeżeli wyjątek nie ma zastosowania, trzeba uzyskać zezwolenie właściwego sądu, a następnie złożyć oświadczenie za dziecko.

Czy zawsze mam sześć miesięcy od śmierci spadkodawcy na odrzucenie spadku?

Nie. Sześć miesięcy liczy się od dowiedzenia się o tytule powołania do spadku. Dla dalszego spadkobiercy znaczenie może mieć późniejsze uzyskanie informacji o odrzuceniu spadku przez osoby dziedziczące przed nim. Do zachowania terminu wystarcza terminowe złożenie wniosku do sądu o odebranie oświadczenia, a nie samo umówienie wizyty (art. 1015 § 1–1¹ Kodeksu cywilnego).

Co zrobić, gdy termin na odrzucenie spadku już upłynął?

Należy sprawdzić początek biegu terminu i przyczynę braku oświadczenia. Prawnie istotny błąd lub groźba mogą uzasadniać zatwierdzenie przez sąd uchylenia się od skutków niezłożenia oświadczenia. Nie jest to zwykłe przywrócenie terminu. Uprawnienie wygasa zasadniczo po roku od wykrycia błędu lub ustania stanu obawy. Do zachowania tego terminu wystarcza terminowe złożenie wniosku do sądu o odebranie oświadczenia o uchyleniu się od skutków prawnych (art. 88 § 2 i art. 1019 § 1 pkt 3 i § 2–3 Kodeksu cywilnego).

Czy testament notarialny może zostać uznany za nieważny?

Tak. Forma notarialna nie wyłącza badania zdolności spadkodawcy ani wad jego oświadczenia. Zarzut trzeba oprzeć na konkretnych okolicznościach i dowodach dotyczących chwili sporządzenia testamentu. W zależności od podstawy zarzutu znaczenie mają także terminy wskazane w art. 945 § 2 Kodeksu cywilnego.

Czy darowizna sprzed ponad dziesięciu lat jest pomijana przy zachowku?

Nie zawsze. Wyłączenie darowizn dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty dotyczy osób niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku. Nie działa więc automatycznie wobec każdej dawnej darowizny. Trzeba uwzględnić także drobne darowizny zwyczajowe, darowizny sprzed pojawienia się zstępnych i sprzed małżeństwa z uprawnionym (art. 994 § 1–3 Kodeksu cywilnego).

Czy można zmienić potwierdzenie dziedziczenia po odnalezieniu testamentu?

Może to być możliwe w odrębnym postępowaniu sądowym. Osoba, która uczestniczyła we wcześniejszej sprawie, musi oprzeć wniosek na podstawie, której nie mogła wówczas powołać, i zachować roczny termin od uzyskania takiej możliwości. Odpowiednie reguły dotyczą także zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia. Odnaleziony testament należy złożyć w sądzie spadku albo u notariusza (art. 646 i art. 679 Kodeksu postępowania cywilnego).

Czy brak zgody jednego spadkobiercy uniemożliwia podział majątku?

Nie. Brak porozumienia może uniemożliwić zawarcie umowy, lecz każdy spadkobierca może żądać działu przed sądem. Sąd ustala skład i wartość dzielonego majątku oraz sposób podziału. Warto wcześniej ocenić propozycję rozliczeń i możliwość wykonania spłat (art. 1037 § 1 Kodeksu cywilnego; art. 684 i art. 688 Kodeksu postępowania cywilnego).

Czy akt poświadczenia dziedziczenia zwalnia ze złożenia SD-Z2?

Nie zwalnia z niego wyłącznie dlatego, że sporządził go notariusz. Trzeba sprawdzić warunki zwolnienia podatkowego oraz ustawowe wyjątki od zgłoszenia. Jeżeli zgłoszenie jest wymagane, termin wynosi zasadniczo sześć miesięcy od zarejestrowania aktu (art. 4a ust. 1 pkt 1, ust. 1a i ust. 4 ustawy o podatku od spadków i darowizn).

Ile kosztuje sprawa spadkowa?

Koszt zależy od rodzaju sprawy i zakresu pomocy. Sam wniosek o stwierdzenie nabycia spadku podlega opłacie 100 zł, a wpis do Rejestru Spadkowego kosztuje 5 zł. Dział spadku i pozew o zachowek mają inne zasady opłat, opisane powyżej. Osobno uzgadnia się wynagrodzenie kancelarii; mogą dojść wydatki dowodowe (art. 13, art. 49 i art. 51 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych; § 1 rozporządzenia z dnia 7 września 2016 r.).

Jak długo trwa potwierdzenie dziedziczenia lub dział spadku?

Nie ma jednego ustawowego czasu zakończenia tych spraw. Znaczenie mają kompletność dokumentów, ustalenie uczestników, spór o testament lub majątek, potrzeba opinii biegłych oraz doręczenia, zwłaszcza zagraniczne. Tryb notarialny wymaga spełnienia warunków ustawowych. Potwierdzenie dziedziczenia przed upływem sześciu miesięcy od śmierci wymaga oświadczeń wszystkich znanych spadkobierców o przyjęciu lub odrzuceniu spadku (art. 1026 Kodeksu cywilnego; art. 95a–95e Prawa o notariacie).

Podstawy prawne i aktualność informacji

Opracowanie: Kancelaria Adwokacka Michał Ciupa i Partnerzy.

Stan prawny informacji: 13 września 2026 r. Zastosowanie przepisów zależy między innymi od daty śmierci spadkodawcy, ocenianych zdarzeń, treści dokumentów i wcześniejszych czynności. Sprawy z elementem zagranicznym wymagają ustalenia prawa właściwego. Informacje mają charakter ogólny; ocenę konkretnej sprawy poprzedza analiza jej okoliczności.

Oficjalne teksty aktów prawnych powołanych w opracowaniu:
Kodeks cywilny — dziedziczenie, testamenty, zachowek i rozliczenia spadku: w szczególności art. 922–1055; ponadto art. 88, art. 118–124, art. 206–207, art. 831 i art. 908.
Kodeks postępowania cywilnego — w szczególności art. 98–100, art. 183¹ i art. 183³, art. 520, art. 567, art. 618 oraz art. 628–689.
Kodeks rodzinny i opiekuńczy — art. 43 i art. 98–101: majątek małżonków i reprezentacja dziecka.
Prawo o notariacie — art. 95a–95ca, art. 95e, art. 95i–95j oraz art. 95q–95x: poświadczenie dziedziczenia, rejestr i europejskie poświadczenie spadkowe.
Ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych — art. 13, art. 23, art. 49, art. 51 i art. 102: opłaty i zwolnienie od kosztów.
Rozporządzenie o opłatach za wpisy w Rejestrze Spadkowym — § 1: opłata za wpis.
Ustawa o podatku od spadków i darowizn — art. 4a, art. 4c i art. 6: zwolnienie, zgłoszenie i obowiązek podatkowy.
Ordynacja podatkowa — art. 162 § 2–3: przywrócenie terminu.
Ustawa o podatku dochodowym od osób fizycznych — art. 10 ust. 1 pkt 8 oraz ust. 5 i 7: sprzedaż odziedziczonej nieruchomości i dział spadku.
Ustawa o księgach wieczystych i hipotece — art. 74: odpowiedzialność wobec wierzyciela hipotecznego.
Prawo bankowe — art. 56 i art. 92ba–92bc: dyspozycja wkładem na wypadek śmierci i informacja o rachunkach.
Ustawa o zarządzie sukcesyjnym przedsiębiorstwem osoby fizycznej — art. 59–60: czas trwania zarządu sukcesyjnego.
Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 z dnia 4 lipca 2012 r. — art. 4, art. 10, art. 20–22, art. 62–75 i art. 83: jurysdykcja, prawo właściwe i europejskie poświadczenie spadkowe.
Nowelizacja z dnia 24 sierpnia 2007 r. — art. 6 ust. 1: zakres czasowy notarialnego poświadczenia dziedziczenia.
Nowelizacja z dnia 20 marca 2015 r. — art. 6 i art. 8: skutki niezłożenia oświadczenia spadkowego i stosowanie zmian w czasie.
Nowelizacja z dnia 28 lipca 2023 r. — art. 11–12: reguły przejściowe dotyczące dziedziczenia, niegodności i oświadczeń spadkowych.
Nowelizacja z dnia 21 listopada 2025 r. — art. 1–2: przywrócenie zgłoszeń podatkowych, obowiązek podatkowy i przepisy przejściowe.
Notarialny Rejestr Testamentów oraz Rejestr Spadkowy — informacje samorządu notarialnego o wyszukiwaniu testamentów i dokumentów dziedziczenia.