Podział majątku wspólnego jest możliwy po ustaniu wspólności majątkowej; samo ustanowienie rozdzielności nie rozdziela zgromadzonych składników (art. 35 i art. 46 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). Kancelaria Adwokacka Michał Ciupa i Partnerzy pomaga ustalić skład i wartość majątku, przygotować rozliczenia oraz wybrać drogę umowną lub sądową. Prowadzimy negocjacje i reprezentujemy klientów w sprawach o podział majątku, nierówne udziały i zwrot nakładów.
Pomagamy przy podziale mieszkań, domów, oszczędności, przedsiębiorstw i udziałów w spółkach. Oceniamy również wpływ kredytów i innych zobowiązań na planowany podział. Z pomocy adwokata w naszej kancelarii korzystają przede wszystkim klienci z Katowic i województwa śląskiego, zarówno przed rozwodem, jak i po jego zakończeniu.
Nie warto czekać, gdy otrzymano pismo sądowe z terminem odpowiedzi, druga strona wyprowadza wspólne pieniądze albo przygotowuje sprzedaż spornego składnika. W takich sytuacjach znaczenie mają szybkie zabezpieczenie dokumentów i ocena potrzeby ochrony majątku. Już w toku sprawy trzeba zadbać o kompletność żądań: po prawomocnym podziale część wzajemnych roszczeń nie może być dochodzona w odrębnym postępowaniu.

Rozdzielność majątkowa a podział majątku

Rozdzielność majątkowa zmienia zasady nabywania majątku i zarządzania nim przez małżonków. Podział majątku służy rozliczeniu tego, co zostało wcześniej objęte wspólnością. Samo ustanowienie rozdzielności nie rozdziela poszczególnych składników zgromadzonego majątku. Odpowiedzialność za zobowiązania wymaga osobnej analizy.

Rozdzielność majątkowa a podział majątku

Kiedy można podzielić majątek wspólny

Podział majątku wspólnego jest możliwy po ustaniu wspólności majątkowej. Może to nastąpić wskutek prawomocnego rozwodu lub separacji, a także wcześniejszego ustanowienia rozdzielności w umowie notarialnej albo wyrokiem sądu. Nie trzeba więc kończyć małżeństwa, aby uporządkować stosunki majątkowe.

W czasie trwania wspólności nie można żądać podziału ani rozporządzać przyszłym udziałem (art. 35 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego).

Sama wyprowadzka, oddzielne rachunki bankowe lub wniesienie pozwu rozwodowego nie powodują ustania wspólności. Ustalenie właściwej daty jest istotne dla oceny późniejszych zakupów, dochodów, wypłat i spłat zobowiązań.

Podział może nastąpić również w wyroku rozwodowym, na wniosek jednego z małżonków, jeżeli nie spowoduje nadmiernej zwłoki w postępowaniu (art. 58 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). Pomagamy ocenić, czy zakres sporu pozwala na takie rozwiązanie. Przy rozbudowanych rozliczeniach może być potrzebne odrębne postępowanie. Sprawy dotyczące zakończenia małżeństwa opisujemy na podstronie „Rozwód i separacja”.

Wspólność ustaje także wskutek śmierci małżonka, a rozdzielność powstaje z mocy prawa przy ubezwłasnowolnieniu lub ogłoszeniu upadłości jednego z małżonków (art. 53 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). Po śmierci rozliczenia uwzględniają prawa spadkobierców. Upadłość podlega szczególnym zasadom: jeżeli małżonkowie pozostawali we wspólności, majątek wspólny co do zasady wchodzi do masy upadłości, a jego podział jest niedopuszczalny. Drugi małżonek może zgłosić syndykowi wierzytelność z tytułu udziału w majątku wspólnym (art. 124 ust. 1 i 3 Prawa upadłościowego). Informacje o oddłużeniu osób prywatnych przedstawiamy na podstronie „Upadłość konsumencka”.

Intercyza i rozdzielność majątkowa u notariusza

Umowa majątkowa małżeńska, potocznie nazywana intercyzą, wymaga aktu notarialnego. Można ją zawrzeć przed ślubem albo w czasie małżeństwa. Jej treść może przewidywać rozdzielność, rozdzielność z wyrównaniem dorobków, a także rozszerzenie lub ograniczenie wspólności w granicach dopuszczonych przez prawo (art. 47 § 1 i art. 49 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego).

Przy rozdzielności z wyrównaniem dorobków każdy małżonek zachowuje odrębny majątek i sam nim zarządza. Po ustaniu tego ustroju małżonek z mniejszym dorobkiem może żądać wyrównania przez zapłatę lub przeniesienie prawa. Dorobek oznacza wzrost wartości majątku po zawarciu umowy, obliczany z ustawowymi wyłączeniami i doliczeniami (art. 51³ § 1–3 i art. 51⁴ § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). Pomagamy ocenić to rozwiązanie także wtedy, gdy jedno z małżonków ogranicza pracę zarobkową ze względu na opiekę nad dziećmi.

Umowa ustanawiająca rozdzielność nie zastępuje podziału wcześniej zgromadzonego majątku i nie usuwa istniejących zobowiązań. Wobec innych osób małżonek może powoływać się na umowę, jeżeli wiedziały o jej zawarciu i rodzaju (art. 47¹ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). Znaczenie ma także zgoda na zaciągnięcie zobowiązania: podczas wspólności może ona pozwalać wierzycielowi sięgnąć do majątku wspólnego. Brak zgody nie wyłącza każdej możliwości egzekucji ze składników tego majątku; ustawowe wyjątki dotyczą m.in. wynagrodzenia dłużnika i majątku przedsiębiorstwa (art. 41 § 1–3 tej ustawy).

Intercyza wymaga szczególnej oceny przy zagrożeniu upadłością. Umowne ustanowienie rozdzielności jest skuteczne wobec masy upadłości tylko wtedy, gdy umowę zawarto co najmniej dwa lata przed złożeniem wniosku o ogłoszenie upadłości. Dla rozdzielności ustanowionej orzeczeniem sądu obowiązują odrębne reguły, w tym bezskuteczność ustanowienia jej w ciągu roku przed takim wnioskiem, chyba że pozew wniesiono co najmniej dwa lata przed wnioskiem upadłościowym. Reguły te wynikają z art. 125 ust. 1 i art. 126 ust. 1 Prawa upadłościowego. Upływ wskazanych terminów nie oznacza, że każda wcześniejsza czynność dotycząca majątku jest chroniona przed zakwestionowaniem przez wierzycieli lub syndyka.

Sądowe ustanowienie rozdzielności majątkowej

Każdy z małżonków może żądać ustanowienia rozdzielności przez sąd z ważnych powodów (art. 52 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). Ocena może dotyczyć trwałego braku współdziałania w zarządzie majątkiem, trwonienia wspólnych środków, uzależnień prowadzących do szkód majątkowych lub faktycznego rozłączenia uniemożliwiającego wspólne prowadzenie spraw finansowych. Każda z tych okoliczności wymaga wykazania i oceny jej rzeczywistego znaczenia.

Przygotowujemy pozew, określamy żądaną datę ustanowienia rozdzielności i dobieramy dowody. Sąd może wyjątkowo ustanowić rozdzielność z datą wcześniejszą niż wniesienie pozwu, w szczególności gdy małżonkowie żyli w rozłączeniu (art. 52 § 1–2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). Samo wskazanie daty wyprowadzki nie przesądza o uwzględnieniu takiego żądania. Odrębnie analizujemy wpływ wcześniejszej daty na sytuację małżonków i wierzycieli.

Droga sądowa może być uzasadniona również wtedy, gdy małżonkowie są zgodni, lecz potrzebne jest rozstrzygnięcie o wcześniejszej dacie rozdzielności. Ich zgoda nie zastępuje ustawowych przesłanek. Sąd nie może oprzeć wyroku wyłącznie na uznaniu powództwa lub przyznaniu faktów (art. 452 w związku z art. 431 Kodeksu postępowania cywilnego). Ustalamy także potrzebę udziału klienta w postępowaniu dowodowym. Rozdzielności może żądać również wierzyciel jednego z małżonków, jeżeli uprawdopodobni, że zaspokojenie wierzytelności stwierdzonej tytułem wykonawczym wymaga podziału majątku wspólnego. Takie powództwo opiera się na odrębnej przesłance z art. 52 § 1a Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Majątek wspólny i majątek osobisty

Przy wspólności ustawowej do majątku wspólnego należą co do zasady przedmioty nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków albo przez jednego z nich. Obejmuje on między innymi pobrane wynagrodzenie za pracę, dochody z działalności zarobkowej oraz dochody z majątku wspólnego i osobistego (art. 31 § 1 i § 2 pkt 1–2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). Samo prowadzenie rachunku bankowego na nazwisko jednego małżonka nie przesądza o osobistym charakterze zgromadzonych pieniędzy.

Do majątku osobistego należą między innymi składniki nabyte przed powstaniem wspólności oraz otrzymane w spadku lub darowiźnie, chyba że spadkodawca albo darczyńca postanowił inaczej. Ustawa zalicza do niego również składniki nabyte w zamian za majątek osobisty, z zastrzeżeniem przepisów szczególnych (art. 33 pkt 1, 2 i 10 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). Przy finansowaniu zakupu z kilku źródeł badamy treść czynności, pochodzenie środków i podstawę rozliczeń.

Osobisty charakter mają także co do zasady przedmioty uzyskane z tytułu odszkodowania za uszkodzenie ciała lub rozstrój zdrowia oraz zadośćuczynienia za krzywdę. Wyjątek dotyczy renty związanej z całkowitą lub częściową utratą zdolności do pracy, zwiększeniem potrzeb albo zmniejszeniem widoków powodzenia na przyszłość (art. 33 pkt 6 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego).

Analizujemy akty notarialne, umowy, historię rachunków i dowody przekazania pieniędzy. Przy darowiznach od rodziny ustalamy, kto był obdarowany i na co środki rzeczywiście przeznaczono.

Przy podziale trzeba uwzględnić również oszczędności emerytalne objęte wspólnością. Środki w otwartych i pracowniczych funduszach emerytalnych, odpowiednie kwoty na subkoncie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych oraz środki na koncie i subkoncie ogólnoeuropejskiego indywidualnego produktu emerytalnego (OIPE) są wymienione w art. 31 § 2 pkt 3–5 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Oszczędności w pracowniczych planach kapitałowych (PPK) ocenia się z uwzględnieniem ogólnej reguły nabywania majątku w czasie wspólności. Podział nie zawsze oznacza wypłatę gotówki; sposób wykonania rozliczenia zależy od rodzaju rachunku.

Warto wskazać także indywidualne konto emerytalne (IKE) i indywidualne konto zabezpieczenia emerytalnego (IKZE). O przynależności zgromadzonych oszczędności do majątku wspólnego decydują zasady nabycia i źródło finansowania. Sam podział nie uprawnia do wypłaty transferowej z IKE lub IKZE na konto byłego małżonka: katalog transferów w art. 35 ustawy o indywidualnych kontach emerytalnych oraz indywidualnych kontach zabezpieczenia emerytalnego nie przewiduje takiego przypadku. Przed uzgodnieniem spłaty trzeba uwzględnić dostępność środków i skutki podatkowe ich wycofania.

Wycena majątku i przygotowanie rozliczeń

W postępowaniu sądowym skład i wartość majątku wspólnego ustala sąd (art. 684 w związku z art. 567 § 3 Kodeksu postępowania cywilnego). Skład określa się według chwili ustania wspólności, a wartość według stanu majątku i cen w chwili dokonywania podziału. Tę regułę wyraża uchwała Sądu Najwyższego z 23 lutego 2018 r., III CZP 103/17. Sprawdzamy więc również późniejszą sprzedaż składników, wypłaty z rachunków, zużycie środków i poczynione inwestycje.

Cena zakupu sprzed wielu lat nie musi odpowiadać wartości majątku w chwili podziału. Późniejsze remonty, zniszczenia albo sprzedaż rzeczy wymagają ustalenia, co wpływa na wycenę, a co stanowi odrębne rozliczenie między małżonkami. Inaczej ocenia się uzgodnioną sprzedaż na potrzeby rodziny, a inaczej roztrwonienie środków przez jednego małżonka.

W sporze o wartość nieruchomości lub przedsiębiorstwa może być potrzebna opinia biegłego. Analizujemy założenia wyceny, wykorzystane dane oraz to, czy opinia prawidłowo uwzględnia okoliczności sprawy.

Jeżeli drugi małżonek nie ujawnia dokumentów, można wnosić o zobowiązanie go do ich przedstawienia na zasadach określonych w art. 248 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Przy podejrzeniu ukrytych oszczędności przydatne są konkretne informacje o banku, okresie wpłat i źródle pieniędzy. Na tej podstawie przygotowujemy wnioski dowodowe pozwalające ustalić skład majątku.

Równe i nierówne udziały w majątku wspólnym

Zasadą są równe udziały małżonków w majątku wspólnym. Ustalenie nierównych udziałów wymaga łącznie ważnych powodów oraz różnego stopnia przyczynienia się do powstania majątku (art. 43 § 1–3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). Żądanie trzeba uzasadnić w odniesieniu do całokształtu okoliczności małżeństwa.

Wyższe zarobki jednego małżonka nie przesądzają o przyznaniu mu większego udziału. Przy ocenie wkładu uwzględnia się także osobistą pracę przy wychowaniu dzieci i prowadzeniu wspólnego gospodarstwa domowego. Znaczenie mogą mieć natomiast uporczywe uchylanie się od obowiązków wobec rodziny lub trwonienie majątku, jeżeli przemawiają za odejściem od równych udziałów.

Orzeczenie o winie w rozwodzie również nie prowadzi automatycznie do nierównego podziału. Analizujemy, czy zdarzenia istotne dla rozkładu pożycia mają znaczenie dla przesłanek majątkowych. Przygotowujemy zarówno żądania ustalenia nierównych udziałów, jak i stanowiska służące obronie przed takim żądaniem.

Żądanie ustalenia nierównych udziałów można zgłosić w postępowaniu o podział majątku. W razie sporu sąd może rozstrzygnąć o udziałach postanowieniem wstępnym, przed końcowym podziałem (art. 567 § 1–2 Kodeksu postępowania cywilnego).

Rozliczenie nakładów między majątkami małżonków

Rozliczenie nakładów może dotyczyć pieniędzy z majątku osobistego przeznaczonych na majątek wspólny, a także wspólnych środków wykorzystanych na majątek osobisty jednego małżonka (art. 45 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). Przykładem jest finansowanie zakupu wspólnego mieszkania z darowizny dla jednego małżonka albo rozbudowa jego osobistej nieruchomości ze wspólnych oszczędności.

Ustalamy źródło finansowania, datę wydatku, jego cel oraz wpływ na majątek. Znaczenie mają nie tylko faktury, lecz także przepływ pieniędzy i dokumenty dotyczące nabycia lub wykonanych prac. Wysokość rozliczenia nie zawsze odpowiada nominalnej sumie wszystkich rachunków.

Art. 45 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przewiduje wyjątki od zwrotu. Nie podlegają mu konieczne wydatki i nakłady ze wspólnego majątku na osobiste składniki przynoszące dochód. Nie można również żądać zwrotu wydatków i nakładów zużytych na potrzeby rodziny, chyba że zwiększyły wartość majątku w chwili ustania wspólności. Wydatki poniesione po ustaniu wspólności rozlicza się z uwzględnieniem zasad dotyczących współwłasności i treści zobowiązań. Przesunięcia między majątkami osobistymi wymagają ustalenia własnej podstawy, np. zawartej umowy.

Zwrotu dokonuje się przy podziale majątku, lecz sąd może nakazać wcześniejszy zwrot, jeżeli wymaga tego dobro rodziny. Zasady te stosuje się odpowiednio także wtedy, gdy osobisty dług jednego małżonka spłacono ze wspólnych środków (art. 45 § 2–3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego).

Nakłady z majątku osobistego na wspólny wymagają zgłoszenia żądania, określenia kwoty i przedstawienia dowodów. Nakłady w przeciwnym kierunku, ze wspólnego na osobisty, sąd rozlicza z urzędu. Potwierdza to uchwała Sądu Najwyższego z 21 lutego 2008 r., III CZP 148/07. Także wtedy warto przedstawić dokumenty pozwalające ustalić zakres i wartość nakładów.

Rozliczenie nakładów wymaga odróżnienia od ustalenia nierównych udziałów. Wydatek z majątku osobistego może uzasadniać zwrot, mimo że udziały małżonków pozostają równe. Przygotowujemy żądania z określeniem kwot, podstaw i dowodów, aby uniknąć pominięcia należnego rozliczenia.

Podział mieszkania z kredytem hipotecznym

Przyznanie mieszkania jednemu małżonkowi nie zwalnia samo przez się drugiego z długu wobec banku. Uzgodnienie, że odtąd raty płaci osoba przejmująca mieszkanie, może regulować relację między małżonkami, lecz nie zmienia automatycznie umowy kredytu. Zwolnienie dotychczasowego kredytobiorcy przy przejęciu długu wymaga odpowiedniego porozumienia z udziałem lub za zgodą banku, z zachowaniem wymagań ustawowych (art. 519–522 Kodeksu cywilnego). Oceniamy łącznie warunki podziału, dalszą odpowiedzialność i realne możliwości finansowania spłaty.

Przy sądowym podziale wartość nieruchomości obciążonej hipoteką zabezpieczającą wspólny kredyt ustala się co do zasady bez odliczenia obciążenia hipotecznego, jeżeli nieruchomość jest przyznawana jednemu z małżonków. Istotne powody mogą uzasadniać odstępstwo. Zasadę tę wyraża uchwała Sądu Najwyższego z 25 lipca 2019 r., III CZP 14/19. Nie należy więc automatycznie odejmować salda kredytu od wartości mieszkania.

Oddzielnie analizujemy raty zapłacone po ustaniu wspólności z osobistych środków jednego małżonka. Możliwość i wysokość zwrotu zależą od treści zobowiązania, wzajemnych ustaleń oraz faktycznych płatności; przy zobowiązaniu solidarnym podstawą rozliczenia może być art. 376 § 1 Kodeksu cywilnego. Rozliczenia nie obejmują automatycznie rat, które dopiero staną się wymagalne w przyszłości. Spłata wspólnego zobowiązania zabezpieczonego hipoteką dokonana już po prawomocnym podziale może uzasadniać późniejsze roszczenie zwrotne. Art. 618 § 3 Kodeksu postępowania cywilnego nie wyłącza takiego roszczenia, co potwierdza uchwała siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 27 lutego 2019 r., III CZP 30/18.

Firma i udziały w spółkach przy podziale majątku

Prowadzenie jednoosobowej działalności gospodarczej przez jednego małżonka nie przesądza o osobistym charakterze wykorzystywanego majątku. Sprawdzamy, kiedy, w jaki sposób i z jakich środków nabyto przedsiębiorstwo lub jego składniki. Oceniamy dokumentację księgową, wyposażenie, należności oraz to, jakie prawa i wartości podlegają podziałowi lub rozliczeniu. Przy czynnościach dotyczących przedsiębiorstwa uwzględniamy także zasady zarządu i wymóg zgody małżonka na określone czynności (art. 36 § 3 i art. 37 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego).

Przy udziałach i akcjach w spółkach analizujemy sposób ich nabycia, finansowanie i wartość oraz ograniczenia wynikające z przepisów i dokumentów spółki. Majątek spółki kapitałowej należy do spółki; przedmiotem rozliczeń małżonków mogą być należące do nich udziały, akcje lub odpowiednie roszczenia. Nie utożsamiamy wartości nominalnej udziałów z ich rzeczywistą wartością.

Umowa spółki z ograniczoną odpowiedzialnością lub statut spółki akcyjnej mogą przewidywać ograniczenie albo wyłączenie wstąpienia do spółki współmałżonka, gdy udziały lub akcje są objęte wspólnością majątkową. Znaczenie mają odpowiednio art. 183¹ i art. 333 § 4 Kodeksu spółek handlowych. Przy spółkach osobowych odrębnie ustalamy charakter praw wspólnika i podstawę rozliczenia środków pochodzących z majątku wspólnego.

Przygotowując propozycję podziału, uwzględniamy możliwość kontynuowania działalności i wykonania spłat. Jeżeli sprawa obejmuje również spór dotyczący zarządzania spółką lub praw wspólnika, ustalamy powiązania z odrębnym postępowaniem gospodarczym.

Korzystanie z majątku i zabezpieczenie na czas sprawy

Po ustaniu wspólności każdy z małżonków jest uprawniony do współposiadania wspólnych rzeczy i korzystania z nich w zakresie zgodnym z prawami drugiego. Pożytki, przychody i wydatki rozlicza się według udziałów, z uwzględnieniem uzgodnień stron (art. 206–207 Kodeksu cywilnego w związku z art. 46 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). Samo korzystanie z mieszkania przez jednego małżonka nie przesądza o obowiązku zapłaty drugiemu wynagrodzenia. Znaczenie mają m.in. uzgodnienia i naruszenie prawa do współposiadania.

Rozporządzenie udziałem w konkretnym składniku majątku po ustaniu wspólności bez zgody drugiego małżonka może być wobec niego bezskuteczne w zakresie naruszającym jego uprawnienia przy podziale (art. 1036 Kodeksu cywilnego w związku z art. 46 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). Nie jest to równoznaczne z nieważnością każdej takiej czynności i nie wyłącza potrzeby zabezpieczenia.

Gdy istnieje ryzyko sprzedaży, obciążenia lub usunięcia składników majątku, analizujemy możliwość zabezpieczenia. Może ono obejmować zakaz zbywania lub obciążania nieruchomości, tymczasowe uregulowanie korzystania albo odpowiedni wpis ostrzeżenia w księdze wieczystej (art. 755 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego). Wniosek wymaga uprawdopodobnienia roszczenia i interesu prawnego (art. 730¹ § 1–2 tej ustawy). Dobór środka zależy od żądania, rodzaju majątku i konkretnego zagrożenia; samo ostrzeżenie nie jest równoznaczne z zakazem sprzedaży.

Umowny i sądowy podział majątku

Przy zgodnym stanowisku małżonków podział może nastąpić w umowie. Pomagamy uzgodnić skład majątku, wartości, wysokość spłat, terminy wydania rzeczy oraz zakres rozliczenia nakładów i innych roszczeń. Umowny podział obejmujący nieruchomość wymaga aktu notarialnego. Przy przedsiębiorstwie zasadą jest forma pisemna z podpisami notarialnie poświadczonymi; jeżeli obejmuje ono nieruchomość albo jest objęte zarządem sukcesyjnym, wymagany jest akt notarialny (art. 1037 § 1–3 Kodeksu cywilnego stosowany odpowiednio).

Odrębną sprawę o podział majątku rozpoznaje sąd rejonowy, również gdy wartość majątku jest wysoka (art. 507 Kodeksu postępowania cywilnego). Właściwość miejscową wyznacza co do zasady położenie majątku, a gdy wspólność ustała przez śmierć małżonka, właściwy jest sąd spadku (art. 566 tej ustawy). Podział sądowy powinien obejmować cały majątek; ograniczenie go do części wymaga ważnych powodów. Umowa może obejmować całość albo część majątku (art. 1038 § 1–2 Kodeksu cywilnego w związku z art. 46 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego).

Podział może polegać na podzieleniu rzeczy, przyznaniu składników jednemu małżonkowi ze spłatą drugiego albo sprzedaży i rozliczeniu uzyskanych środków. Sąd wybiera sposób podziału w granicach ustawy, uwzględniając stanowiska uczestników (art. 211–212 Kodeksu cywilnego). Przy spłatach analizujemy źródło finansowania, termin, odsetki i zabezpieczenie. Sama chęć przejęcia mieszkania nie wystarcza do oceny, czy możliwa będzie spłata drugiego małżonka.

Przed wyborem między umową a postępowaniem sądowym oceniamy zakres sporu, dostępne dowody, koszty wyceny i realność spłat. Porozumienie może ograniczyć czas i wydatki, jeżeli odpowiednio zabezpiecza interesy klienta. Gdy druga strona ukrywa składniki, utrudnia dostęp do dokumentów lub odmawia rozliczenia, rozważamy działania sądowe i potrzebę zabezpieczenia.

Negocjacje i dobrowolna mediacja mogą dotyczyć całości albo części sporu (art. 183¹ § 1 Kodeksu postępowania cywilnego). Pełnomocnik reprezentuje interes klienta, natomiast mediator pozostaje bezstronny i nie reprezentuje żadnej ze stron. Mediacje w sprawach cywilnych i rodzinnych prowadzi również Centrum mediacyjne kancelarii. Przed podpisaniem ugody sprawdzamy skutki oświadczeń o wyczerpaniu wzajemnych roszczeń oraz to, które kwestie pozostają do dalszego rozstrzygnięcia.

Jeżeli sąd skieruje sprawę do mediacji, trzeba zwrócić uwagę na tygodniowy termin sprzeciwu, liczony od ogłoszenia lub doręczenia postanowienia. Art. 183⁸ § 2 Kodeksu postępowania cywilnego przewiduje przy tym wyjątek dotyczący wcześniejszego wyrażenia zgody na mediację. Nieuzasadniona odmowa poddania się mediacji może mieć konsekwencje kosztowe; nie oznacza to obowiązku zawarcia ugody (art. 103 § 3 pkt 1¹ w związku z art. 13 § 2 tej ustawy).

Postępowanie sądowe obejmuje ustalenie składników i żądań uczestników, przeprowadzenie potrzebnych dowodów oraz rozstrzygnięcie o podziale i rozliczeniach. Od postanowienia co do istoty sprawy przysługuje apelacja (art. 518 Kodeksu postępowania cywilnego). Na wniosek o doręczenie orzeczenia z uzasadnieniem jest zasadniczo tydzień od ogłoszenia, a gdy orzeczenie doręcza się z urzędu, od doręczenia. Termin apelacji wynosi dwa tygodnie od doręczenia orzeczenia z uzasadnieniem, a w przypadku ustawowego przedłużenia terminu sporządzenia uzasadnienia trzy tygodnie. Dlatego trzeba sprawdzić sposób doręczenia i pouczenie (art. 328 § 1–2 i art. 369 § 1–1¹ w związku z art. 13 § 2 tej ustawy).

Po prawomocnym przyznaniu nieruchomości trzeba dopilnować ujawnienia prawa własności w księdze wieczystej. Zawiadomienie sądu wieczystoksięgowego o zmianie właściciela nie zastępuje wniosku o wpis własności; może prowadzić do wpisania ostrzeżenia o niezgodności księgi (art. 35 ust. 1 i art. 36 ustawy o księgach wieczystych i hipotece). Przy podziale umownym w akcie notarialnym wniosek o wpis składa notariusz (art. 92 § 4 Prawa o notariacie).

Co przygotować do konsultacji

Zakres dokumentów zależy od rodzaju majątku i etapu sprawy. Do pierwszej analizy warto przygotować następujące informacje i materiały.

• Przygotuj wyrok rozwodowy, orzeczenie o separacji lub rozdzielności, umowę majątkową małżeńską oraz wcześniejsze porozumienia i ugody. Przekaż również informacje o ewentualnym postępowaniu upadłościowym.
• Sporządź listę majątku, podając orientacyjną wartość, datę nabycia i osobę, która obecnie z niego korzysta. Zaznacz składniki sporne oraz znane rachunki oszczędnościowe i emerytalne.
• Zbierz akty notarialne, numery ksiąg wieczystych, umowy nabycia, dokumenty darowizn i spadków oraz historię rachunków dotyczącą istotnych płatności.
• Przygotuj umowy kredytowe z aneksami, aktualne informacje o zadłużeniu i potwierdzenia spłat po ustaniu wspólności.
• W sprawie nakładów zbierz dowody finansowania, faktury, umowy z wykonawcami i dokumentację prac. Przy przedsiębiorstwie lub udziałach potrzebne będą także dokumenty księgowe i korporacyjne.
• Przekaż otrzymane pisma sądowe z datą doręczenia oraz informację o terminach. Opisz, jaki sposób podziału proponujesz i jakie rozliczenie możesz wykonać. Jeżeli mieszkasz za granicą, wskaż zagraniczne orzeczenia i umowy dotyczące małżeństwa lub majątku.

Brak części dokumentów nie wyklucza umówienia konsultacji. Ustalimy, co można ocenić na podstawie dostępnych informacji oraz co trzeba uzupełnić.

Konsultacja i koszty postępowania

Skontaktuj się z kancelarią, aby ustalić, czego dotyczy sprawa, czy kancelaria może ją przyjąć oraz jak może wyglądać współpraca. Pierwszy kontakt służy ustaleniom organizacyjnym i nie obejmuje analizy prawnej, oceny dokumentów ani rekomendacji co do sposobu działania. Konsultacja prawna jest odpłatna; jej zakres i cenę uzgadniamy przed rozpoczęciem analizy.

Wynagrodzenie za dalszą pomoc zależy od zakresu zlecenia, liczby i rodzaju składników majątku, spornych rozliczeń oraz przewidywanego nakładu pracy. Pomoc może obejmować samą konsultację, ocenę projektu umowy, negocjacje, przygotowanie pisma lub reprezentację w postępowaniu. Informujemy również o przewidywalnych wydatkach, w tym kosztach opinii biegłych i czynności notarialnych.

Według stanu prawnego na 13 września 2026 r. opłata sądowa od wniosku o podział majątku wspólnego wynosi 1000 zł, a jeżeli wniosek zawiera zgodny projekt podziału, 300 zł. Od pozwu o ustanowienie rozdzielności majątkowej pobiera się 200 zł (art. 38 ust. 1–2 i art. 27 pkt 6 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych). Za podział dokonany w wyroku rozwodowym pobiera się także opłatę przewidzianą dla takiej sprawy, zgodnie z art. 26 ust. 2 tej ustawy. Osoba, która nie może ponieść kosztów bez uszczerbku koniecznego utrzymania siebie i rodziny, może ubiegać się o zwolnienie od kosztów sądowych (art. 102 ust. 1 tej ustawy).

Opłata sądowa nie wyczerpuje kosztów sprawy. Mogą pojawić się wydatki na opinię biegłego, tłumaczenia i inne dowody. Koszt wyceny zależy m.in. od rodzaju i liczby składników oraz złożoności opinii. W postępowaniu o podział majątku zasadą jest ponoszenie przez każdego uczestnika kosztów własnego udziału; sąd może rozdzielić je inaczej w sytuacjach wskazanych w ustawie (art. 520 § 1–3 Kodeksu postępowania cywilnego).

Najczęstsze pytania o podział majątku

Czy mogę żądać podziału majątku wiele lat po rozwodzie?

Tak. Roszczenie o podział majątku wspólnego nie ulega przedawnieniu (art. 220 w związku z art. 1035 Kodeksu cywilnego i art. 46 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). Trzeba jednak odróżnić podział składników od wzajemnych roszczeń podlegających rozliczeniu w tej sprawie. Po prawomocnym podziale nie można osobno dochodzić roszczeń objętych zakazem z art. 618 § 3 w związku z art. 688 i art. 567 § 3 Kodeksu postępowania cywilnego, np. o rozliczenie korzystania ze wspólnej rzeczy. Żądanie zwrotu nakładów z majątku osobistego na wspólny należy zgłosić w postępowaniu podziałowym. Składniki pominięte w podziale mogą natomiast podlegać podziałowi uzupełniającemu. Odrębne pozostają również roszczenia powstałe po prawomocnym podziale, np. dotyczące późniejszej spłaty wspólnego kredytu.

Czy przysługuje mi część domu wybudowanego na działce małżonka?

Jeżeli działka należy do majątku osobistego małżonka, trwale związany z nią dom co do zasady stanowi część tej samej nieruchomości (art. 48 i art. 191 Kodeksu cywilnego). Wspólne finansowanie budowy nie powoduje samoistnego nabycia udziału we własności przez drugiego małżonka. Może natomiast uzasadniać rozliczenie nakładów, w tym na podstawie art. 45 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Trzeba sprawdzić tytuł do gruntu, źródła finansowania i ewentualne odrębne podstawy roszczeń, w tym znaczenie środków z majątku osobistego drugiego małżonka.

Czy pieniądze wypłacone ze wspólnego rachunku przestają podlegać rozliczeniu?

Nie. Sama wypłata nie usuwa pieniędzy z rozliczeń. Sąd rozstrzyga z urzędu również o roszczeniach wynikających z nieusprawiedliwionego rozporządzenia wspólnym majątkiem na własne potrzeby jednego małżonka przed ustaniem wspólności. Potwierdza to uchwała siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 14 maja 2024 r., III CZP 38/23. Trzeba ustalić, kto pobrał środki, kiedy i na co je przeznaczył. Uzasadnione wydatki na utrzymanie rodziny ocenia się inaczej niż roztrwonienie pieniędzy. Dlatego warto zachować historię rachunku i dowody wykorzystania środków.

Czy te same zasady dotyczą rozliczeń osób niepozostających w małżeństwie?

Nie. Sam związek nieformalny nie tworzy ustawowej wspólności majątkowej małżeńskiej. Rozliczenia zależą między innymi od prawa własności, zawartych umów i podstaw przekazania pieniędzy. Pomoc w takich sprawach opisujemy na podstronie „Nieruchomości i współwłasność”.

Czy mieszkanie za granicą wyklucza sprawę o podział majątku w Polsce?

Nie. Mieszkanie za granicą nie wyklucza sprawy w Polsce. Właściwość sądów polskich może wynikać m.in. z położenia w Polsce majątku wspólnego albo jego znacznej części (art. 1106² § 1–2 Kodeksu postępowania cywilnego). Oddzielnie ustala się prawo właściwe, które nie musi być polskie; znaczenie mają art. 51–52 Prawa prywatnego międzynarodowego i właściwe umowy międzynarodowe. Polska nie uczestniczy we wzmocnionej współpracy na podstawie rozporządzenia (UE) 2016/1103 o małżeńskich ustrojach majątkowych. W państwie uczestniczącym to rozporządzenie może jednak mieć zastosowanie, dlatego trzeba sprawdzić również wcześniejsze zagraniczne sprawy i orzeczenia. Zasady współpracy na odległość opisujemy na podstronie „Pomoc prawna w Polsce dla osób mieszkających za granicą”.

Czy muszę spłacić byłego małżonka od razu?

Nie zawsze. Sąd może wyznaczyć późniejszy termin zapłaty albo rozłożyć spłatę na raty. Przy ratach ich terminy nie mogą łącznie przekraczać dziesięciu lat (art. 212 § 3 Kodeksu cywilnego). Nie oznacza to prawa do dziesięcioletniego harmonogramu w każdej sprawie. Znaczenie mają możliwości finansowe osoby przejmującej majątek oraz interes małżonka oczekującego zapłaty. Analizujemy również odsetki i zabezpieczenie spłaty. W podziale umownym strony mogą uzgodnić własny harmonogram.

Czy od podziału majątku płaci się podatek

Przychody z podziału majątku wspólnego w związku z ustaniem lub ograniczeniem wspólności małżeńskiej nie podlegają podatkowi dochodowemu od osób fizycznych (art. 2 ust. 1 pkt 5 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych). Sam podział majątku małżonków nie jest też wymieniony w katalogu podatku od czynności cywilnoprawnych. Inaczej jest przy zniesieniu zwykłej współwłasności w części dotyczącej spłat lub dopłat (art. 1 ust. 1 pkt 1 lit. f ustawy o podatku od czynności cywilnoprawnych). Przy późniejszej prywatnej sprzedaży nieruchomości pięcioletni okres liczy się od końca roku nabycia do majątku wspólnego albo wybudowania podczas wspólności, a nie od daty podziału (art. 10 ust. 6 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych). Sprzedaż składników związanych z działalnością gospodarczą może podlegać innym zasadom.

Czy intercyza chroni przed długami małżonka?

Intercyza może ograniczyć ryzyko związane z przyszłymi zobowiązaniami, ale nie usuwa istniejących długów ani własnych zobowiązań małżonka. Wobec wierzyciela można się na nią powołać, jeżeli wiedział o jej zawarciu i rodzaju (art. 47¹ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). Oboje małżonkowie odpowiadają solidarnie za zobowiązania zaciągnięte na zwykłe potrzeby rodziny; sama intercyza tego nie zmienia. Z ważnych powodów sąd może wyłączyć tę odpowiedzialność na zasadach określonych w art. 30 § 2–3 tej ustawy. Przy zagrożeniu upadłością dodatkowo trzeba ocenić skuteczność rozdzielności wobec masy upadłości, opisaną wyżej.

Co dzieje się z PPK przy podziale majątku?

Część środków przypadająca byłemu małżonkowi jest przekazywana na jego rachunek PPK. Jeżeli nie ma on PPK, ustawa dopuszcza zwrot pieniężny albo transfer na wskazaną lokatę z wypłatą po ukończeniu 60 lat. Zwrot przed ukończeniem 60 lat co do zasady wiąże się z ustawowymi pomniejszeniami; wyjątek dotyczy osoby, która nabyła już prawo do emerytury (art. 80 ust. 1–2 i art. 83 ust. 1–2 ustawy o pracowniczych planach kapitałowych). Przepisy te stosuje się odpowiednio także przy ustaniu, wyłączeniu lub ograniczeniu wspólności podczas małżeństwa (art. 84 ust. 1 tej ustawy). Dla wykonania podziału potrzebny jest dokument potwierdzający, jaka część środków przypadła drugiemu małżonkowi.

Od czego zależy czas podziału majątku?

Największe znaczenie mają zakres sporu, liczba składników, dostępność dokumentów, potrzeba opinii biegłych i możliwość porozumienia. Uzgodniony podział umowny pozwala uniknąć oczekiwania na rozstrzygnięcie sądu. W postępowaniu spornym czas wydłużają zwłaszcza wyceny przedsiębiorstw, dodatkowe opinie, trudności z doręczeniami i zaskarżenie orzeczenia. Po zapoznaniu się ze sprawą wskazujemy, które czynności będą konieczne i co może opóźnić jej zakończenie.

Podstawy prawne i aktualność informacji

Opracowanie: Kancelaria Adwokacka Michał Ciupa i Partnerzy.

Stan prawny: 13 września 2026 r. Ostatnia weryfikacja źródeł i aktualizacja treści: 13 września 2026 r. Informacje mają charakter ogólny. Zakres roszczeń i sposób rozliczenia wymagają analizy dokumentów oraz okoliczności konkretnej sprawy.

Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy — tekst jednolity: Dz. U. z 2026 r. poz. 236; art. 30–31, 33, 35, 36 § 3, 37 § 1, 41, 43, 45–47¹, 49, 51–51⁴, 52–54 i 58 § 3.
Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny — tekst jednolity: Dz. U. z 2026 r. poz. 795; art. 48, 191, 206–207, 211–212, 220, 376 § 1, 519–522 i 1035–1038.
Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego — tekst jednolity: Dz. U. z 2026 r. poz. 468, ze zmianami; art. 13 § 2, 103 § 3 pkt 1¹, 183¹ § 1, 183⁸ § 2, 248 § 1, 328 § 1–2, 369 § 1–1¹, 431–432, 452, 507, 518, 520, 566–567, 618, 684, 686, 688, 730¹, 755 i 1106².
Ustawa z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych — tekst jednolity: Dz. U. z 2024 r. poz. 18, ze zmianami; art. 11–12, 183¹ i 333 § 4.
Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych — tekst jednolity: Dz. U. z 2025 r. poz. 1228, ze zmianami; art. 26 ust. 2, 27 pkt 6, 38 i 102 ust. 1.
Ustawa z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe — tekst jednolity: Dz. U. z 2026 r. poz. 913; art. 124 ust. 1, 3 i 5, 125 ust. 1 i 126 ust. 1.
Ustawa z dnia 4 października 2018 r. o pracowniczych planach kapitałowych — tekst jednolity: Dz. U. z 2026 r. poz. 192, ze zmianami; art. 80–84.
Ustawa z dnia 20 kwietnia 2004 r. o indywidualnych kontach emerytalnych oraz indywidualnych kontach zabezpieczenia emerytalnego — tekst jednolity: Dz. U. z 2026 r. poz. 91; art. 2 pkt 14 i art. 35.
Ustawa z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych — tekst jednolity: Dz. U. z 2026 r. poz. 592, ze zmianami; art. 2 ust. 1 pkt 5, art. 10 ust. 1 pkt 8 i ust. 6.
Ustawa z dnia 9 września 2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych — tekst jednolity: Dz. U. z 2026 r. poz. 191; art. 1 ust. 1.
Ustawa z dnia 4 lutego 2011 r. – Prawo prywatne międzynarodowe — tekst jednolity: Dz. U. z 2023 r. poz. 503; art. 51–52.
Ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece — tekst jednolity: Dz. U. z 2026 r. poz. 1066; art. 35 ust. 1 i art. 36.
Ustawa z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie — tekst jednolity: Dz. U. z 2026 r. poz. 614; art. 92 § 4.
Europejski portal e-Sprawiedliwość — państwa uczestniczące we wzmocnionej współpracy dotyczącej
rozporządzenia (UE) 2016/1103.
Uchwała Sądu Najwyższego z 23 lutego 2018 r., III CZP 103/17 — skład i wartość majątku wspólnego.
Uchwała Sądu Najwyższego z 21 lutego 2008 r., III CZP 148/07 — nakłady z majątku wspólnego na majątek osobisty.
Uchwała Sądu Najwyższego z 25 lipca 2019 r., III CZP 14/19 — obciążenie hipoteczne przy wycenie nieruchomości.
Uchwała siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 27 lutego 2019 r., III CZP 30/18 — roszczenie związane ze spłatą zobowiązania po prawomocnym podziale.
Uchwała siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 14 maja 2024 r., III CZP 38/23 — rozliczenie nieusprawiedliwionego rozporządzenia wspólnym majątkiem na własne potrzeby przed ustaniem wspólności.