Karne ryzyka w ochronie zdrowia

Odpowiedzialność karna w ochronie zdrowia nie ogranicza się do zarzutu błędu medycznego stawianego lekarzowi. Ryzyka mogą dotyczyć także zaniechań organizacyjnych osób zarządzających, dokumentacji medycznej, rozliczeń ze środków publicznych, tajemnicy zawodowej, telemedycyny oraz obrotu produktami leczniczymi.
Nie każda nieprawidłowość w tych obszarach jest jednak przestępstwem. Pomagamy personelowi medycznemu oraz członkom zarządów i innym osobom zarządzającym podmiotami leczniczymi zidentyfikować te ryzyka, ograniczać je przez audyt i odpowiednie procedury, a gdy postępowanie już się toczy — prowadzić obronę.

Dlaczego ryzyko karne w ochronie zdrowia jest ryzykiem organizacyjnym

Ryzyko karne w ochronie zdrowia jest również ryzykiem organizacyjnym, ponieważ odpowiedzialność za narażenie pacjenta albo za uszczerbek na jego zdrowiu może obciążyć nie tylko osobę udzielającą świadczenia, lecz także osobę odpowiadającą za warunki jego udzielania. W przypadku zaniechania konieczne jest ustalenie prawnego, szczególnego obowiązku zapobiegnięcia określonemu skutkowi. Odpowiedzialność na podstawie Kodeksu karnego jest odpowiedzialnością konkretnego człowieka; sankcje wobec podmiotu zbiorowego podlegają odrębnemu reżimowi.
Podstawą tej konstrukcji jest art. 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. — Kodeks karny: odpowiedzialności karnej za przestępstwo skutkowe popełnione przez zaniechanie podlega ten, na kim ciążył prawny, szczególny obowiązek zapobiegnięcia skutkowi. Osobę tak zobowiązaną określa się jako gwaranta. Przepis nie zawiera zamkniętego katalogu źródeł tego obowiązku. Mogą one wiązać się w szczególności z przepisami prawa, umową lub dobrowolnym przyjęciem pieczy nad osobą zagrożoną. Przy osobach zarządzających analizujemy również akt powołania, regulamin organizacyjny i powierzony zakres obowiązków. Trzeba ustalić, czy wynikał z nich konkretny obowiązek ochronny, a nie jedynie ogólna kompetencja do zarządzania.
Samo zajmowanie stanowiska kierowniczego ani faktyczny wpływ na funkcjonowanie placówki nie przesądzają jeszcze o odpowiedzialności na podstawie art. 2 Kodeksu karnego. Art. 46 ust. 1 ustawy z dnia 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej powierza kierownikowi odpowiedzialność za zarządzanie podmiotem leczniczym niebędącym przedsiębiorcą, lecz nie czyni go automatycznie odpowiedzialnym karnie za każde zdarzenie dotyczące pacjenta. Także w spółce konieczne jest ustalenie treści obowiązków konkretnej osoby, możliwości podjęcia wymaganego działania oraz pozostałych przesłanek odpowiedzialności.
Identyfikowanie ryzyk karnych w placówce jest zatem zadaniem zarządczym, a nie wyłącznie kwestią indywidualnej staranności członków personelu. Czytelny podział obowiązków, reagowanie na zgłaszane zagrożenia i dokumentowanie rzeczywiście podejmowanych działań służą bezpieczeństwu pacjentów oraz pozwalają rzetelnie ocenić postępowanie personelu i osób zarządzających.

Odpowiedzialność karna za błąd medyczny: narażenie pacjenta i skutek

Odpowiedzialność karna za błąd medyczny nie wynika z samego niekorzystnego wyniku leczenia; zależy od przesłanek właściwych dla konkretnego typu czynu oraz  możliwości przypisania winy. W sprawach dotyczących leczenia istotne są trzy grupy przepisów Kodeksu karnego, o odmiennych przesłankach odpowiedzialności.
Pierwszą grupę tworzą przestępstwa polegające na spowodowaniu skutku w postaci śmierci lub uszczerbku na zdrowiu: nieumyślne spowodowanie śmierci (art. 155), nieumyślne spowodowanie ciężkiego uszczerbku na zdrowiu (art. 156 § 2) oraz nieumyślne spowodowanie innego naruszenia czynności narządu ciała lub rozstroju zdrowia (art. 157 § 3). Konieczne jest ustalenie naruszenia reguł ostrożności wymaganych w danych okolicznościach oraz możliwości przypisania skutku właśnie temu naruszeniu. Przy nieumyślności znaczenie ma także to, czy sprawca przewidywał możliwość popełnienia czynu albo mógł ją przewidzieć (art. 9 § 2). Postępowanie ocenia się z uwzględnieniem wiedzy i warunków istniejących w chwili działania, a nie wyłącznie późniejszego wyniku leczenia. Samo powikłanie nie dowodzi błędu, lecz nazwanie zdarzenia powikłaniem nie wyklucza błędu przy jego powstaniu, rozpoznaniu lub leczeniu.
Drugą grupę stanowi narażenie człowieka na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu (art. 160), w tym typ dotyczący sprawcy, na którym ciąży obowiązek opieki nad osobą narażoną na niebezpieczeństwo (§ 2), oraz typ nieumyślny (§ 3), ścigany na wniosek pokrzywdzonego (§ 5). Skutkiem może być sprowadzenie albo istotne zwiększenie bezpośredniego niebezpieczeństwa, a przy zaniechaniu gwaranta także utrzymanie już istniejącego niebezpieczeństwa, którego wymagane działanie mogło istotnie zmniejszyć. Nie trzeba wykazać, że pacjent zmarł lub doznał ciężkiego uszczerbku; trzeba natomiast wykazać konkretne, bezpośrednie zagrożenie i podstawy przypisania go danej osobie. Art. 160 § 4 wyłącza karalność czynu określonego w § 1–3, gdy sprawca dobrowolnie uchylił grożące niebezpieczeństwo. Nie wystarcza sama próba pomocy, a przepis nie zwalnia automatycznie z odpowiedzialności za inne popełnione czyny. Odrębne przesłanki mają nieudzielenie pomocy (art. 162) i wykonanie zabiegu leczniczego bez zgody pacjenta (art. 192). Art. 162 dotyczy umyślnego nieudzielenia pomocy człowiekowi znajdującemu się w bezpośrednim niebezpieczeństwie utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, gdy można było pomóc bez narażenia siebie lub innej osoby na takie niebezpieczeństwo. Nie wymaga dalszego skutku i zawiera wyłączenia określone w § 2. Art. 192 chroni autonomię pacjenta: umyślne wykonanie zabiegu bez wymaganej zgody może być karalne również wtedy, gdy leczenie było prawidłowe i korzystne dla zdrowia. Trzeba jednak uwzględnić ustawowe przypadki udzielania świadczeń bez zgody, w szczególności art. 33 i art. 34 ust. 7 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty. Przestępstwo z art. 192 jest ścigane na wniosek pokrzywdzonego.
Przebieg obrony w konkretnej sprawie — od wezwania na przesłuchanie, przez pracę z opinią biegłych, po postępowanie sądowe –  przedstawia podstrona „Obrona lekarzy i personelu medycznego”. Działania organizacyjne po nagłym zdarzeniu należą do obszaru „Kryzys prawny w placówce medycznej”.

Odpowiedzialność karna osób zarządzających placówką medyczną

Osoba zarządzająca placówką medyczną może odpowiadać karnie w szczególności za narażenie pacjenta wynikające z zaniechań organizacyjnych oraz za szkodę majątkową wyrządzoną zarządzanemu podmiotowi. Oceny mogą wymagać: obsada niezapewniająca bezpieczeństwa, tolerowane braki sprzętowe, niestosowane procedury lub wadliwy podział obowiązków. Jeżeli źródłem narażenia pacjenta były takie  zaniechania, odpowiedzialność na podstawie art. 160 w związku z art. 2 Kodeksu karnego może dotyczyć osoby, na której ciążył szczególny obowiązek prawny w tym właśnie zakresie, także niewykonującej zawodu medycznego. Sam niedobór kadrowy albo brak sprzętu nie wystarczają do przypisania przestępstwa.
Odrębną płaszczyzną jest odpowiedzialność za wyrządzenie znacznej szkody majątkowej zarządzanemu podmiotowi przez nadużycie udzielonych uprawnień lub niedopełnienie ciążącego obowiązku (art. 296 § 1 Kodeksu karnego). Obowiązek zajmowania się sprawami majątkowymi lub działalnością gospodarczą wynika w tym przepisie z ustawy, decyzji właściwego organu albo umowy. Ryzyko może powstać również przy transakcjach z podmiotami powiązanymi, jeżeli spełnione są wskazane przesłanki szkody, albo – na podstawie art. 296 § 1a — sprowadzone zostaje bezpośrednie niebezpieczeństwo wyrządzenia znacznej szkody majątkowej. Sama nieprzejrzystość transakcji nie jest znamieniem czynu; jest sygnałem do jej sprawdzenia. Art. 296 § 4 przewiduje również nieumyślne popełnienie czynów określonych w § 1 lub § 3. Przy czynie z § 1a, jeżeli pokrzywdzonym nie jest Skarb Państwa, wniosek o ściganie może złożyć nie tylko pokrzywdzony, lecz także wspólnik, akcjonariusz lub udziałowiec pokrzywdzonej spółki albo członek pokrzywdzonej spółdzielni (§ 4a). Odpowiedzialność karną osoby fizycznej należy odróżnić od reżimu ustawy z dnia 28 października 2002 r. o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary. Sankcje wobec podmiotu wymagają spełnienia przesłanek ustawowych, w tym właściwego związku osoby fizycznej z podmiotem, rzeczywistej lub możliwej korzyści oraz przesłanki dotyczącej wyboru, nadzoru lub organizacji działalności (art. 3–5). Katalog z art. 16 obejmuje określone przestępstwa gospodarcze, korupcyjne, dokumentowe, przeciwko mieniu i wskazane czyny z Prawa farmaceutycznego; nie obejmuje art. 155–157 ani art. 160 Kodeksu karnego. Co do zasady potrzebne jest wcześniejsze prawomocne rozstrzygnięcie dotyczące czynu osoby fizycznej, w jednej z form wskazanych w art. 4 — nie tylko wyrok skazujący. Art. 4a przewiduje odstępstwo dla przestępstw przeciwko środowisku wymienionych w art. 16 ust. 1 pkt 8. Nie można więc przenosić odpowiedzialności personelu za zdarzenie medyczne automatycznie na spółkę.

Dokumentacja medyczna: granica między korektą a przestępstwem

Sama zmiana wpisu w dokumentacji medycznej nie oznacza przestępstwa. Znaczenie mają prawdziwość informacji, sposób dokonania zmiany oraz wszystkie znamiona właściwego czynu. Umyślne poświadczenie nieprawdy przez osobę uprawnioną do wystawienia dokumentu, co do okoliczności mającej znaczenie prawne, może realizować art. 271 § 1 Kodeksu karnego. Trzeba ustalić, czy konkretny dokument i osoba go wystawiająca spełniają wymagania tego przepisu; nie każdy błąd lub niepełny wpis jest poświadczeniem nieprawdy. Działanie w celu osiągnięcia korzyści majątkowej lub osobistej podlega odrębnej ocenie na podstawie art. 271 § 3. Art. 270 § 1 dotyczy natomiast podrobienia lub przerobienia dokumentu w celu użycia za autentyczny albo użycia takiego dokumentu jako autentycznego. Odpowiedzialność ta jest odrębna od odpowiedzialności za samo zdarzenie medyczne i może powstać nawet wtedy, gdy leczenie przebiegało prawidłowo.
Późniejsze uzupełnienie albo sprostowanie dokumentacji nie jest samo w sobie niedopuszczalne. Nie znosi jednak obowiązku dokonywania wpisów niezwłocznie po udzieleniu świadczenia. W dokumentacji papierowej błędnego wpisu nie usuwa się, lecz skreśla, zamieszczając adnotację o przyczynie błędu wraz z datą i oznaczeniem osoby dokonującej adnotacji (§ 4 ust. 1 i 6 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 6 kwietnia 2020 r. w sprawie rodzajów, zakresu i wzorów dokumentacji medycznej oraz sposobu jej przetwarzania). System prowadzący dokumentację elektroniczną musi zapewniać integralność dokumentacji i metadanych oraz identyfikację osoby, zakresu i czasu zmiany (§ 1 ust. 6 pkt 1, 3 i 4). Wymagania prawne nie oznaczają, że każdy używany system faktycznie rejestruje zmiany prawidłowo – w razie sporu trzeba to sprawdzić.
Po zdarzeniu należy zachować dokumentację i historię jej zmian. Uzupełnienia dokonuje się wtedy, gdy rzeczywiście trzeba usunąć brak lub sprostować błąd, z podaniem prawdziwej daty wpisu i bez zacierania pierwotnej treści. Nie wolno antydatować wpisów ani tworzyć nieprawdziwego obrazu leczenia. Zabezpieczenie materiału powinno uwzględniać uprawnienia dostępu i poufność danych. Pomoc w
sytuacji nagłej opisuje podstrona „Kryzys prawny w placówce medycznej”.

Rozliczenia ze środków publicznych i ryzyka korupcyjne

Świadczenia finansowane ze środków publicznych tworzą pole ryzyk karnych gospodarczych, przy czym nie każda nieprawidłowość w rozliczeniu jest przestępstwem.
Wykazanie wobec płatnika świadczeń niewykonanych albo wykonanych w innych warunkach niż zadeklarowane może prowadzić do oceny na gruncie art. 286 § 1 Kodeksu karnego. Konieczne jest jednak wykazanie wszystkich znamion oszustwa, w tym działania w celu osiągnięcia korzyści majątkowej oraz doprowadzenia płatnika przez wprowadzenie w błąd do niekorzystnego rozporządzenia mieniem. Spór interpretacyjny z Narodowym Funduszem Zdrowia lub błąd sprawozdawczy nie są z tym równoznaczne. Odpowiedzialność kontraktowa wobec Funduszu podlega osobnej ocenie.
Przy dotacjach i innych formach finansowania trzeba sprawdzić także art. 297 § 1 Kodeksu karnego. Dotyczy on przedłożenia wskazanych w przepisie dokumentów albo nierzetelnego pisemnego oświadczenia o istotnych okolicznościach w celu uzyskania wymienionego tam wsparcia od właściwego podmiotu. Nie jest ogólną podstawą odpowiedzialności za każdą nieścisłość przy dowolnym finansowaniu. Ryzyko może powstać już przy przedłożeniu dokumentu, bez uzyskania środków.
W relacjach związanych z pełnieniem funkcji publicznej znaczenie mają art. 228 i art. 229 Kodeksu karnego. Osobą pełniącą funkcję publiczną jest w rozumieniu art. 115 § 19 między innymi osoba zatrudniona w jednostce organizacyjnej dysponującej środkami publicznymi, chyba że wykonuje wyłącznie czynności usługowe. Konieczna jest ocena zarówno charakteru jednostki, jak i czynności konkretnej osoby. Nie każdy członek personelu medycznego ma taki status z samego faktu wykonywania zawodu, a prywatna forma prowadzenia placówki nie wyklucza zastosowania tych przepisów.
W jednostce organizacyjnej wykonującej działalność gospodarczą odrębne ryzyko tworzy art. 296a Kodeksu karnego, określany jako łapownictwo menedżerskie.
Obejmuje nie tylko kierownictwo, lecz także osoby pozostające z jednostką w stosunku pracy, umowy zlecenia lub umowy o dzieło. Chodzi o korzyść albo jej obietnicę w zamian za nadużycie uprawnień lub niedopełnienie obowiązku, które może wyrządzić jednostce szkodę majątkową, albo stanowi czyn nieuczciwej konkurencji lub niedopuszczalną preferencję na rzecz nabywcy bądź odbiorcy towaru, usługi lub świadczenia. Karalne mogą być zarówno żądanie lub przyjmowanie korzyści albo jej obietnicy, jak i ich udzielanie lub obiecywanie. Procedury placówki powinny przekładać wymagania prawa na zasady przyjmowania korzyści, zamówień i współpracy edukacyjnej z dostawcami — nie mogą same przesądzać o legalności zachowania.

Tajemnica zawodowa

Prawo pacjenta do zachowania tajemnicy i odpowiadający mu obowiązek osób wykonujących zawody medyczne określają art. 13 i art. 14 ustawy z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta. W odniesieniu do lekarzy zakres tajemnicy i wyjątki od niej precyzuje również art. 40 ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty. Umyślne ujawnienie lub wykorzystanie informacji uzyskanej w związku z pracą lub pełnioną funkcją, wbrew ustawie albo przyjętemu zobowiązaniu, może realizować znamiona art. 266 § 1 Kodeksu karnego; ściganie następuje na wniosek pokrzywdzonego (§ 3). Przed przekazaniem informacji trzeba ustalić podstawę i dopuszczalny zakres ujawnienia. Sam spór z pacjentem nie daje prawa do publicznego przedstawienia jego dokumentacji w celu obrony reputacji. Ochronę danych rozwija podstrona „Dane medyczne, RODO i cyberbezpieczeństwo”, a kwestie procesowe — „Obrona lekarzy i personelu medycznego”.

Postępowanie przed rzecznikiem odpowiedzialności zawodowej i sądem lekarskim

Postępowanie w przedmiocie odpowiedzialności zawodowej lekarzy uregulowane jest w rozdziale 5 ustawy z dnia 2 grudnia 2009 r. o izbach lekarskich. Prowadzi je rzecznik odpowiedzialności zawodowej (postępowanie wyjaśniające), a orzekają okręgowe sądy lekarskie i Naczelny Sąd Lekarski; od prawomocnego orzeczenia Naczelnego Sądu Lekarskiego kończącego postępowanie w przedmiocie odpowiedzialności zawodowej lekarzy przysługuje kasacja do Sądu Najwyższego (art. 95 ust. 1 ustawy o izbach lekarskich). Katalog kar określony w art. 83 ust. 1 tej ustawy obejmuje: upomnienie, naganę, karę pieniężną, zakaz pełnienia funkcji kierowniczych w jednostkach organizacyjnych ochrony zdrowia, ograniczenie zakresu czynności w wykonywaniu zawodu, zawieszenie prawa wykonywania zawodu oraz pozbawienie prawa wykonywania zawodu. Zasady odpowiedzialności zawodowej pozostałych wymienionych zawodów określają odrębne akty: dla pielęgniarek i położnych — ustawa z dnia 1 lipca 2011 r. o samorządzie pielęgniarek i położnych, dla fizjoterapeutów -ustawa z dnia 25 września 2015 r. o zawodzie fizjoterapeuty, dla ratowników medycznych — ustawa z dnia 1 grudnia 2022 r. o zawodzie ratownika medycznego oraz samorządzie ratowników medycznych, dla diagnostów laboratoryjnych — rozdział 7 ustawy z dnia 15 września 2022 r. o medycynie laboratoryjnej, a dla farmaceutów — rozdział 5 ustawy z dnia 19 kwietnia 1991 r. o izbach aptekarskich. Postępowania zawodowego nie należy traktować jako postępowania o znaczeniu drugorzędnym wobec sprawy karnej. Niektóre kary, zwłaszcza zawieszenie lub pozbawienie prawa wykonywania zawodu, bezpośrednio ograniczają możliwość dalszej pracy. Ich konsekwencje zawodowe mogą być dla konkretnej osoby dotkliwsze niż konsekwencje kary pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania; nie oznacza to, że każda kara zawodowa jest surowsza od każdej kary kryminalnej. Materiał zgromadzony w postępowaniu wyjaśniającym przed rzecznikiem, w tym złożone  wyjaśnienia, może mieć znaczenie także dla sprawy karnej lub cywilnej, ale dopuszczalność wykorzystania poszczególnych wypowiedzi i dokumentów podlega właściwym regułom dowodowym. W postępowaniu zawodowym lekarzy przepisy Kodeksu postępowania karnego stosuje się odpowiednio w zakresie określonym w art. 112 pkt 1 ustawy o izbach lekarskich. Reprezentujemy obwinionych na wszystkich etapach postępowania zawodowego; pomoc prawna jest istotna już podczas wyjaśniania sprawy przez rzecznika. Podstawą oceny przewinienia zawodowego lekarza są obok przepisów prawa zasady etyki lekarskiej. Od 1 stycznia 2025 r. obowiązuje Kodeks Etyki Lekarskiej w nowym brzmieniu. Przy ocenie wcześniejszych zdarzeń trzeba ustalić właściwe czasowo przepisy i zasady etyki, z uwzględnieniem reguł stosowania regulacji względniejszej dla obwinionego.

Odpowiedzialność cywilna: pozew pacjenta, regres placówki i ubezpieczyciel

Podstawa odpowiedzialności cywilnej za szkodę związaną z leczeniem zależy od stosunku prawnego łączącego pacjenta z osobą lub podmiotem udzielającym świadczeń: odpowiedzialność może mieć charakter deliktowy (art. 415 Kodeksu cywilnego) albo kontraktowy (art. 471 Kodeksu cywilnego), a obie podstawy mogą zbiegać się w tej samej sprawie (art. 443 Kodeksu cywilnego). Roszczenia związane ze zdarzeniem medycznym mogą obejmować w szczególności odszkodowanie oraz rentę (art. 444 Kodeksu cywilnego), zadośćuczynienie za doznaną krzywdę (art. 445 § 1 Kodeksu cywilnego), w razie śmierci pacjenta — roszczenia osób bliskich (art. 446 Kodeksu cywilnego), a w razie ciężkiego i trwałego uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia pacjenta, skutkującego niemożnością nawiązania lub kontynuowania więzi rodzinnej – zadośćuczynienie dla najbliższych członków jego rodziny (art. 446² Kodeksu cywilnego). Odrębną podstawę stanowi zadośćuczynienie za zawinione naruszenie praw pacjenta (art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta w związku z art. 448 Kodeksu cywilnego) — dochodzone niezależnie od tego, czy leczenie wyrządziło szkodę na zdrowiu. Trzeba jednak uwzględnić wyłączenia wskazane w art. 4 ust. 3 ustawy o prawach pacjenta — ta szczególna podstawa zadośćuczynienia nie obejmuje każdego prawa wymienionego w ustawie. Pozycja procesowa członka personelu zależy zasadniczo od podstawy jego zatrudnienia.
Za szkodę wyrządzoną z winy osoby podlegającej kierownictwu przy wykonywaniu powierzonej czynności odpowiada, na warunkach art. 430 Kodeksu cywilnego, powierzający. W przypadku nieumyślnego wyrządzenia szkody przy wykonywaniu obowiązków pracowniczych art. 120 § 1 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. — Kodeks pracy kieruje odpowiedzialność wobec poszkodowanego do pracodawcy.
Odpowiedzialność regresowa pracownika wobec pracodawcy, który naprawił szkodę, podlega odrębnym ograniczeniom, w tym limitowi z art. 119 tego kodeksu. Lekarz wykonujący świadczenia na podstawie umowy o udzielenie zamówienia na świadczenia zdrowotne (tzw. kontraktu) z takiej ochrony nie korzysta, a za szkodę wyrządzoną przy udzielaniu świadczeń w zakresie zamówienia odpowiada wobec pacjenta solidarnie z placówką (art. 27 ust. 7 ustawy z dnia 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej) – pacjent może więc dochodzić całości roszczenia od każdego z nich. Reguła ta dotyczy umów zawartych w reżimie udzielania zamówienia określonym w art. 26 i art. 27 tej ustawy i nie może być automatycznie przenoszona na każdą umowę cywilnoprawną określaną potocznie jako kontrakt. Podstawa i zakres roszczeń regresowych między placówką a lekarzem zależą od treści łączącej ich umowy oraz podstaw ich odpowiedzialności wobec pacjenta – zastosowanie mogą znaleźć w szczególności art. 376 § 1 oraz art. 441 § 2 i 3 Kodeksu cywilnego; zakres ochrony ubezpieczeniowej ustala się na podstawie właściwych przepisów oraz treści umowy ubezpieczenia. Również przy umowie cywilnoprawnej placówka może odpowiadać za lekarza jak za podwładnego (art. 430 Kodeksu cywilnego), jeżeli faktycznie podlegał on jej kierownictwu. Ta różnica przesądza o odmiennych strategiach obrony i o roli ubezpieczenia: podmioty lecznicze i praktyki zawodowe są co do zasady obowiązane zawrzeć ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej w zakresie określonym w ustawie o działalności leczniczej, w szczególności w art. 17–19b i art. 25 ust. 1, jednak zakres i suma gwarancyjna tego ubezpieczenia nie zawsze pokrywają całość ryzyka osoby wykonującej zawód. Analizujemy pozycję ubezpieczeniową klienta, prowadzimy korespondencję z ubezpieczycielem, bronimy przed roszczeniami pacjentów oraz przed roszczeniami regresowymi placówek i zakładów ubezpieczeń.

Dla pełnego obrazu należy odnotować, że w odniesieniu do zdarzeń medycznych powstałych w trakcie udzielania lub w efekcie udzielenia bądź zaniechania udzielenia świadczeń opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych w szpitalu pacjent może — zamiast procesu cywilnego – złożyć do Rzecznika Praw Pacjenta wniosek o świadczenie kompensacyjne z Funduszu Kompensacyjnego Zdarzeń Medycznych (rozdział 13b ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta, art. 67q i następne). Toczące się lub prawomocnie zakończone postępowanie cywilne o odszkodowanie, rentę albo zadośćuczynienie w związku z tym samym zdarzeniem stanowi przeszkodę prowadzenia postępowania kompensacyjnego na zasadach określonych w art. 67v tej ustawy. Postępowanie to nie służy ustaleniu odpowiedzialności konkretnej osoby, a dopiero złożenie oświadczenia o przyjęciu przyznanego świadczenia jest równoznaczne ze zrzeczeniem się roszczeń o odszkodowanie, rentę i zadośćuczynienie wynikających z tego zdarzenia w zakresie szkód ujawnionych do dnia złożenia wniosku (art. 67zc ust. 2 tej ustawy). Postępowanie kompensacyjne może jednak generować dokumentację i ustalenia dotyczące tego samego zdarzenia medycznego, co należy uwzględniać przy ocenie spraw karnych i zawodowych oraz dopuszczalności wykorzystania poszczególnych materiałów; wybór tej drogi przez pacjenta zmienia położenie personelu i placówki — zagadnienie to omawiamy szerzej na podstronie poświęconej sporom medycznym.

Lekarz i placówka: kiedy potrzebna jest osobna obrona

W sprawach dotyczących zdarzeń medycznych interes członka personelu i interes placówki bywają zbieżne tylko pozornie. Linia obrony personelu może wymagać wykazania, że do zdarzenia przyczyniły się warunki organizacyjne — obsada, sprzęt, procedury — za które odpowiada zarządzający. Linia obrony placówki może zmierzać w kierunku dokładnie przeciwnym. Ten sam pełnomocnik nie może reprezentować osób, których interesy pozostają w sprzeczności, a przyjęcie obrońcy „zapewnionego” przez pracodawcę bez niezależnej oceny konfliktu interesów może osłabić obronę wszystkich zaangażowanych. Każdą sprawę rozpoczynamy od oceny, czy interesy uczestników są zbieżne, czy rozbieżne — i uczciwie komunikujemy wynik tej oceny, także wtedy, gdy oznacza on konieczność rozdzielenia reprezentacji. Szersze omówienie tego zagadnienia zawiera artykuł w bazie wiedzy poświęcony konfliktowi interesów lekarza i placówki.

Zakres wsparcia

W ramach obrony lekarzy i personelu medycznego kancelaria zapewnia w szczególności: analizę sprawy i ocenę ryzyka przed pierwszą czynnością procesową; przygotowanie do przesłuchania oraz udział pełnomocnika lub obrońcy w przesłuchaniach i innych czynnościach; obronę w postępowaniu przygotowawczym i sądowym we wszystkich instancjach oraz w postępowaniu kasacyjnym; reprezentację w postępowaniu przed właściwymi rzecznikami odpowiedzialności zawodowej lub rzecznikami dyscyplinarnymi oraz sądami samorządów lekarzy i lekarzy dentystów, pielęgniarek i położnych, fizjoterapeutów, ratowników medycznych, diagnostów laboratoryjnych oraz farmaceutów; obronę przed roszczeniami cywilnymi pacjentów oraz roszczeniami regresowymi placówek i ubezpieczycieli; analizę dokumentacji medycznej i współpracę z konsultantami medycznymi przy kwestionowaniu opinii biegłych; doradztwo w zakresie tajemnicy zawodowej i granic obowiązków procesowych; ocenę konfliktu interesów między personelem a placówką.